Siłownia - trening, dieta, suplementy, sterydy

Siłownia

Każda osoba na pewno wie, czym jest siłownia i dlaczego tak wiele osób na nią uczęszcza. Warto zaznaczyć, że siłownia i chodzenie na nią staje się wciąż coraz bardziej popularne. Siłownie znajdują się w większości miast, nawet tych mniejszych, składają się zazwyczaj z kilku pomieszczeń, do treningu siłowego, treningów fitness oraz pryszniców, czasami możemy spotkać też na przykład solaria. Zazwyczaj z siłownią kojarzą nam się tak zwani sezonowy, czyli osoby idące na siłownie tylko jednego roku, zazwyczaj na wiosnę, z myślą, że do lata zdążą poprawić swój wygląd i kondycję. Na siłownie często uczęszcza też wiele osób pragnących zrzucić kilka zbędnych kilogramów, ci zazwyczaj uczęszczają na fitness, do dyspozycji mają tam rowerki treningowe stopery oraz inne tego typu urządzenia, dla osób chcących powiększyć swoją muskulaturę przeznaczona jest sala do treningów siłowych gdzie znajduje się wiele różnorakiego sprzętu, sztangi, ławki, handelki, przyrządy do robienia przysiadów oraz tak zwanego wiosłowania, drążki do podciągania i wiele więcej, na siłowniach są zazwyczaj instruktorzy, którzy pomogą nam zapoznać się z siłownią oraz dobrze wykonać trening. Rudy metali W ciągu ostatnich dwustu lat zapotrzebowanie na metale wzrosło do tego stopnia, że już wkrótce zasoby niektórych z nich, wyczerpią się i znikną z powierzchni Ziemi. Niektóre metale, na przykład złoto, wydobywa się w stanie czystym lub prawie czystym. Jednak większość występuje w rudach, czyli minerałach zawierających oprócz metali także inne substancje. Ze względu na swój piękny kolor i połysk, złoto było najprawdopodobniej pierwszym metalem, który został zauważony i wykorzystany przez człowieka do wyrobu ozdób. Inne metale odzyskiwano z rud za pomocą wytapiania. Już 7000 lat temu, miedź była odzyskiwana z zabarwionej na zielono rudy - malachitu. Wiele minerałów tworzy się podczas zastygania magmy - gorącej, płynnej skały, będącej mieszaniną dużej ilości pierwiastków, czyli najprostszych substancji, które nie mogą być już dalej rozbite przez żadną reakcję chemiczną. Powstawanie rud metali Wśród tych pierwiastków znajdują się również metale. W trakcie procesu twardnienia, poszczególne minerały krystalizują się w ściśle określonej kolejności. Jako pierwsze pojawiają się te najbardziej pospolite, będące na przykład podstawowym składnikiem granitu, tzn. skalenie, kwarc i mika. Wcześnie krystalizuje się również chromit (ruda chromu), który opada na dno magmy i tam osadza się jako skała odmienna niż ta znajdująca się powyżej. Na tym etapie większość magmy jest jeszcze w stanie płynnym, i stopniowo ulega dalszej krystalizacji. Część cieczy zastyga w szczelinach nowopowstałej skały tworząc duże kryształy. Osady takie noszą nazwę pegmatytów. Po zakrzepnięciu większości magmy, pozostają jedynie gorące roztwory wodne odpowiedzialne za przeobrażenia hydrotermalne, dzięki którym wytwarzają się wciąż nowe substancje. Ciecz taka, bogata w rzadkie minerały, często przebywa długą drogę, zanim osadzi się w postaci zastygłej skały w jamach i szczelinach, formując tak zwane złoża żyłowe. Osady Innego rodzaju skały osadowe powstają w wyniku erozyjnej działalności wiatru, rzek oraz mórz i oceanów, które niszczą skały, a następnie transportują na dalekie odległości drobne ich cząstki, tzn. piasek i glinę. Cięższe kruszce zbijają się w skały twarde, takie jak na przykład piaskowce. Z materiału skalnego niesionego przez rzeki mogą też powstać rudy żelaza. W klimacie zwrotnikowym, ulewne deszcze niszczą skały zawierające krzemian glinu. Związki te zostają wymyte ze skały i tworzą minerały bogate w boksyt, czyli rudę aluminium. Metale mogą być też wymywane ze skał przez kwaśną wodę deszczową i ostatecznie osadzane głęboko pod powierzchnią ziemi. Przed laty, poszukiwacze rud metali mogli liczyć wyłącznie na łut szczęścia. Obecnie, dzięki wnikliwym badaniom, naukowcy są w stanie dokładnie przewidzieć, gdzie powinny znajdować się cenne złoża. Powstały mapy geologiczne, w dużym stopniu opierające się na zdjęciach lotniczych i satelitarnych. Na podstawie tych map specjaliści potrafią określić rodzaj, rozmieszczenie oraz budowę skał. Poszukiwacze Dla poszukiwaczy rud metali ważnym źródłem wiedzy są też analizy chemiczne gleby, wody oraz roślin, których skład może wskazywać na obecność odpowiednich minerałów w podłożu. Z pomocą odkrywcom przychodzi również geofizyka. Pomiary pola elektrycznego, magnetycznego oraz grawitacji wielkich bloków skalnych wskazują na to, które z nich zawierają rozległe złoża minerałów, a które nie są warte uwagi poszukiwaczy. W momencie odkrycia nowej rudy cennego minerału, rozpoczynają się wiercenia mające na celu ustalenie rozmiaru złoża, określenie czy nadaje się ono do wydobycia oraz czy eksploatacja przyniesie oczekiwane zyski. Istnieją trzy podstawowe sposoby wydobycia. Jeżeli złoża znajdują się tuż pod powierzchnią Ziemi, stosuje się metodę odkrywkową. Jeśli minerały osadzone są na dnie rzeki lub jeziora, wydobywa się je za pomocą czerpania. Najbardziej kosztowna jest głębinowa eksploatacja złóż usytuowanych wiele metrów pod powierzchnią Ziemi. Powtórne przetwarzanie Współczesny przemysł korzysta z ok. 80 metali, z których część jest łatwo dostępna, niektóre należą do rzadkości, natomiast kilka najcenniejszych występuje na naszej planecie w znikomych ilościach. Na przykład miedź stanowi 0,007% skorupy ziemskiej, cyna - 0,004%, ołów - 0,0016%, uran - 0,0004%, srebro - 0,000001%, natomiast złoto jedynie 0,0000005%. Niektórzy eksperci alarmują, iż złoża pewnych metali eksploatowane są w zbyt szybkim tempie, co może doprowadzić do całkowitego ich wyczerpania. Skutkiem zanikania określonych metali byłby znaczny wzrost ich ceny rynkowej. Dlatego postuluje się ponowne przetwarzanie pozornie zużytych już części metalowych. Szacuje się, że około połowa żelaza i jedna trzecia aluminium wykorzystywanego w przemyśle pochodzi z odrzuconych wcześniej odpadków, co pozwala optymistycznie spojrzeć w przyszłość. Oszczędności takie mają dodatkowo duże znaczenie dla ochrony środowiska. Ciekawostki Pierwiastkiem najczęściej występującym w skorupie ziemskiej jest aluminium. Mimo tego wydobywa się tylko 19 min ton tego pierwiastka rocznie; większość w USA, na terenie byłego Związku Radzieckiego, w Kanadzie i w Niemczech. Cynę wydobywa się na dużą skalę tylko w południowo-wschodniej. Azji oraz w Brazylii. Niewielkie ilości cyny podwyższają jej cenę na rynku. Ołów i cynk zwykle występują razem. Roczna produkcja ołowiu wynosi ok. 3,4 min ton. Eksploatuje się go przede wszystkim na terenie byłego Związku Radzieckiego, w Australii, Kanadzie oraz w USA. Z krajów tych pochodzi również prawie połowa wydobywanego na świecie cynku. Najbogatszym w złoto krajem świata jest RPA. Pochodzi stamtąd około 40% całej produkcji światowej, która wynosi zaledwie 1500 ton rocznie. Na kuli ziemskiej wydobywa się rocznie 13000 ton srebra. Podobnie jak złoto, jest to metal o wysokiej wartości, jednak dzięki temu, że jest łatwiej dostępny, cena jego jest niższa. Główni dostarczyciele srebra to Meksyk, Peru, kraje byłego Związku Radzieckiego, a także Kanada i USA. Pochodzenie węgla Większość złóż węgla formowała się od 360 do 286 milionów lat temu i właśnie z tego powodu ten okres w dziejach Ziemi został nazwany karbonem. Węgiel powstał na bagnistych obszarach, które w tamtych czasach porastały wilgotne lasy tropikalne. Drzewa z tamtego okresu w bardzo małym stopniu przypominały jednak te, które spotykamy współcześnie. Do największych należały gigantyczne paprocie, skrzypy i widłaki. Szczątki obumarłych roślin opadały na dno bagnistych jeziorzysk lub lagun, gdzie z powodu małej ilości tlenu i odpowiednich bakterii, rozkładały się bardzo powoli. Zjawisko to można obserwować również współcześnie. W pierwszej fazie rozkładu gnijące rośliny zmieniają się w torf. Procesowi temu towarzyszy wydzielanie metanu, głównego składnika gazu ziemnego (90%). błotnego i kopalnianego. Torf nie jest w stanie samoistnie przekształcić się w węgiel. Jego pokłady muszą najpierw zostać poddane odpowiedniemu ciśnieniu. Pierwsze zgniatanie złóż torfu odbywa się pod ciężarem wciąż narastającej ilości obumarłych roślin. Rodzaje węgla Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje węgla w zależności od stopnia uwęglenia, czyli zaawansowania metamorfozy torfu. Najmniej, bo tylko trzydzieści procent węgla pierwiastkowego zawiera torf. Węgiel brunatny, zawdzięczający swą nazwę charakterystycznemu kolorowi, jest surowcem bardziej przetworzonym i zawiera od trzydziestu do siedemdziesięciu procent węgla pierwiastkowego. Przy spalaniu dymi, wydzielając stosunkowo mało ciepła. Najwięcej energii uzyskać można z węgla kamiennego, stąd jego duża popularność. Nie jest to skała jednorodna - ułożone naprzemiennie warstwy błyszczące i matowe odpowiadają materiałowi, z jakiego powstały. Błyszczące - to skamieniałe drewno, matowe - drobne szczątki roślinne. W pokładach węgla kamiennego znajduje się również miękki, czarny pyt, przypominający węgiel do rysowania. Najwięcej węgla pierwiastkowego -około 98% - zawiera antracyt. Jest to bardzo twarda odmiana węgla kamiennego i w porównaniu z pozostałymi rodzajami pozbawiona substancji brudzących. Podczas spalania emituje bardzo dużo ciepła i mato dymu, jednak rozpalenie antracytu jest bardzo trudne. Wykorzystanie węgla Węgiel jest przede wszystkim popularnym surowcem energetycznym. W niektórych domach do dziś używa się go do ogrzewania. Obecnie jednak większość węgla zużywana jest w przemyśle lub w elektrowniach. Zanim zaczęto wydobywać na szeroką skalę gaz ziemny, uzyskiwano go z węgla. Dzieje się tak do dziś w krajach pozbawionych naturalnych złóż gazu. Produktem wysokotemperaturowego odgazowywania węgla kamiennego jest koks - paliwo niezbędne do wytapiania rud żelaza. Aby uzyskać koks, podgrzewa się węgiel w szczelnie zamkniętych piecach koksowniczych. Bez dostępu tlenu nie dochodzi do spalania, a jedynie do wytrącenia lekkich olejów, związków amoniaku, smoły węglowej i gazu. Pozostała substancja to koks. Węgiel jest również wykorzystywany w przemyśle chemicznym. Związki amoniaku, smoła węglowa i lekkie oleje są niezbędne przy produkcji barwników do tkanin, materiałów antyseptycznych. lekarstw, detergentów, środków zapachowych, nawozów, substancji niszczących chwasty oraz lakierów do paznokci, a nawet słodzików zawierających sacharynę. Gdzie go szukać? Węgiel jest najczęściej występującym surowcem energetycznym pochodzenia organicznego. Specjaliści obliczyli, że przy obecnym zużyciu, znane ludziom złoża powinny wystarczyć na ponad 200 lat. Jednocześnie szacuje się, iż nasza planeta kryje zasoby piętnastokrotnie większe od dotychczas poznanych. Spośród obecnie dostępnych, dwie trzecie światowych zasobów węgla znajduje się na obszarze trzech krajów - w Stanach Zjednoczonych (30%). w Rosji i byłych republikach radzieckich (25%), oraz w Chinach (10%). Wśród największych potentatów w wydobyciu węgla należy wymienić również Australię, Kanadę, Niemcy, Indie, Polskę, Republikę Południowej Afryki oraz Wielką Brytanię. W Ameryce Południowej węgiel wydobywa się jedynie w czterech krajach - w Argentynie, Brazylii, Chile i w Kolumbii. Eksploatacja tych złóż jest bardzo utrudniona, ponieważ większość z nich znajduje się głęboko pod ziemią, na obszarach porośniętych przez lasy tropikalne. Spośród 52 krajów afrykańskich, jedynie w ośmiu wydobywa się węgiel. Najwięcej w RPA i Zimbabwe; resztę w Algierii, Maroku, Mozambiku, w Nigerii, Tanzanii i Zairze. Jak go szukać? Przed około trzema tysiącami lat Chińczycy jako pierwsi odkryli węgiel, który prawdopodobnie ukazał się ich oczom jako minerał zalegający bezpośrednio na powierzchni ziemi, na zboczach gór, lub w korycie rzeki. Eksploatując złoże, starożytni górnicy posuwali się wydrążonymi korytarzami coraz głębiej. Obecnie odkrywaniem nowych pokładów zajmują się geolodzy. Rejon poszukiwań zawęża się za pomocą zdjęć lotniczych i satelitarnych. Później, podobnie jak w przypadku gazu ziemnego, geolodzy wywołują sztuczne wstrząsy podziemne. Doprowadzają one do powstania drgań rejestrowanych na powierzchni ziemi przez sejsmografy, zwane w geofizyce poszukiwawczej geofonami. Wykres drgań dostarcza informacji na temat ułożenia warstw skorupy ziemskiej i ich budowy geologicznej. Górnictwo odkrywkowe Grubość poszczególnych pokładów węgla może być zróżnicowana i waha się od kilku centymetrów do kilku metrów. Jednak bez względu na grubość, eksploatuje się je w dwojaki sposób. w kopalniach odkrywkowych lub głębinowych. Jeżeli węgiel znajduje się blisko powierzchni ziemi, tak jak w wielu miejscach w Australii czy w Stanach Zjednoczonych, wydobywa się go w kopalniach odkrywkowych. Metoda ta stosowana jest również przy eksploatacji złóż węgla brunatnego we wschodniej Europie. W Wielkiej Brytanii kopalnie odkrywkowe mają średnio trzydzieści trzy metry głębokości. W najgłębszej tego typu kopalni w Niemczech eksploatuje się węgiel na głębokości 325 metrów. Budowa kopalni odkrywkowej to poważna ingerencja w środowisko naturalne. Roboty górnicze rozpoczynają się od usunięcia wierzchnich warstw gleby i skal. które odrzucone na sąsiadujące tereny tworzą olbrzymie hałdy. Górnictwo głębinowe W Europie podstawowym sposobem eksploatacji złóż węgla jest górnictwo głębinowe. W Stanach Zjednoczonych metodą tą wydobywa się około 40%, natomiast w Australii około 50% węgla. Zdarza się, że pokłady znajdują się na bardzo dużej głębokości. W Wielkiej Brytanii najgłębsze eksploatowane pokłady znajdują się na głębokości 1300 metrów. Aby umożliwić połączenie z dolnymi pokładami buduje się pionowe szyby, którymi górnicy zjeżdżają w dół lub wracają na górę. Tą samą drogą transportuje się na powierzchnię wydobyty minerał. Sama podziemna kopalnia może zajmować wielki obszar, a specjalne kolejki wożą górników od szybu do ściany węgla, pokonując wielokilometrowe odległości. W przypadku złóż położonych na mniejszej głębokości buduje się szyby pochyłe, tzw. sztolnie, którymi górnicy zjeżdżają w dół i z powrotem, węgiel zaś transportowany jest na taśmociągu. Wydobycie Samo wydobycie odbywa się za pomocą dwóch podstawowych technologii. Pierwsza z nich. metoda filarowa, stosowana głównie w Stanach Zjednoczonych, polega na drążeniu złoża, przy jednoczesnym pozostawieniu części węgla w postaci filarów zabezpieczających strop. Przy zastosowaniu tej metody znaczna część pokładu pozostaje jednak pod ziemią. O wiele efektywniejsza jest metoda stosowana w Europie i powoli wprowadzana w Stanach Zjednoczonych polegająca na kopaniu dwóch równoległych tuneli w odległości około dwudziestu metrów. Specjalne maszyny górnicze wybierają węgiel między tunelami, z tym że w miarę przesuwania się w głąb pokładu, przekopane tunele, nie podparte filarami, zawalają się. Przy zastosowaniu tej metody, można wydobyć aż dziewięćdziesiąt procent istniejącego węgla. Pomimo wielu zagrożeń i nieustających poszukiwań czystszych źródeł energii, węgiel wciąż jest podstawowym surowcem energetycznym. Zagrożenia Co roku przy wydobyciu węgla giną setki górników. Ryzyko związane z wykonywaniem tego zawodu jest bardzo wysokie i jak dotąd nie są znane środki, które zapewniłyby bezpieczeństwo ludziom pracującym w kopalniach. Ponadto kontakt z węglem oraz jego pochodnymi stanowi duże zagrożenie dla zdrowia. Kontakt z węglowodorem, na przykład, może spowodować raka skóry, natomiast dym oraz gazy emitowane podczas spalania węgla często prowadzą do schorzeń układu oddechowego, nie wyłączając raka płuc. Dym taki zawiera również dwutlenek siarki, który po połączeniu z wodą tworzy kwas siarkowy - główny składnik kwaśnego deszczu. Kwaśny deszcz niszczy drzewa i inne rośliny, zabija wodną faunę, a także osłabia materiały budowlane. Dwutlenek węgla, kolejny produkt uboczny spalania węgla, jest jednym z gazów odpowiedzialnych za efekt cieplarniany - zjawisko mogące doprowadzić do niebezpiecznego ocieplenia klimatu naszej planety. Ropa naftowa Ropa naftowa stalą się głównym motorem rozwoju przemysłu i cywilizacji w XX wieku. Niestety, jej nierównomierne rozmieszczenie przyczyniło się do wybuchu szeregu konfliktów międzynarodowych, a produkcja i przeróbka ropy i jej pochodnych powoduje zanieczyszczenie środowiska. Ropa naftowa składa się głównie z węglowodorów, cząstek zbudowanych z dwóch pierwiastków chemicznych - wodoru i węgla - różnych innych domieszek. Do surowców pokrewnych zaliczymy gaz ziemny i gęstą, lepką substancję zwaną asfaltem, lub inaczej - bitumenem. Są to wszystko złoża biogeniczne, powstałe w wyniku nagromadzenia się substancji organicznych (mikroskopijnych roślin i zwierząt) i ich przetworzenia w głębi skorupy ziemskiej. Z tego powodu ropę naftową, gaz ziemny a także inne surowce, np. węgiel nazywamy paliwami kopalnymi. Ropa naftowa i gaz ziemny Procesy, które doprowadziły do powstania paliw kopalnych zachodziły miliony lat temu. Większość złóż północnej i środkowej części Morza Północnego powstała z glonów i bakterii, które zostały pogrzebane pod mułem i iłem na dnie morza w okresie jurajskim (144-213 milionów lat temu). Przykryta warstwą mułu materia organiczna stopniowo rozkładała się i zamieniała w ropę pod wpływem wysokiej temperatury i tego samego, ogromnego ciśnienia, które zamieniało ił i muł w lita skałę. Ropa naftowa i gaz ziemny występują prawie wyłącznie w skałach osadowych, głównie piaskowcach, których porowatości i szczeliny mogą być nasycone ropą i gazem, czyli mogą stać się kolektorem węglowodorów. Aby mogło powstać złoże ropy naftowej lub gazu ziemnego, musi istnieć warstwa skał nieprzepuszczalnych przykrywająca skalę przepuszczalną. Dzięki temu ropa może gromadzić się w strukturze zwanej pułapka. Charakterystyka Gaz ziemny tworzy się na większych głębokościach niż ropa naftowa, przykładem może być proces powstawania złóż gazu ziemnego w południowej części Morza Północnego, który według geologów rozpoczął się w karbonie (300-286 min lat temu), kiedy to z materii organicznej w środowisku bagiennym zaczęły tworzyć się złoża węgla. Warstwy węgla były zalewane wodą i przykrywane kolejnymi warstwami osadu. Na koniec, na głębokości około 4 km, ciepło wnętrza ziemi doprowadzało do wytrącenia się z węgla gazu. Gaz. podobnie jak ropa, wędrował w górę warstw przepuszczalnych, aż do momentu, gdy napotkał ułożoną w kształcie klosza warstwę nieprzepuszczalną, gromadząc się w tej pułapce. Ropa naftowa znajduje szerokie zastosowanie. Jest czystsza i wydajniejsza niż węgiel, a w porównaniu z gazem - łatwiejsza do transportowania. Czasem, podobnie jak węgiel, nazywana jest czarnym złotem. Wytwarza się z niej połowę energii wykorzystywanej na świecie. Jako surowca energetycznego używa się ropy w transporcie, przemyśle i innych działach gospodarki. Zastosowanie Ropa naftowa wykorzystywana jest do produkcji wielu paliw - kilku rodzajów benzyny, oleju napędowego i paliwa lotniczego. Używa się jej też do produkcji olejów silnikowych i smarów, bez których niemożliwe byłoby funkcjonowanie maszyn. Służy również do produkcji nawierzchni asfaltowych i całej gamy innych produktów, np. kosmetyków, leków, barwników, materiałów wybuchowych, nawozów sztucznych, włókien sztucznych (nylon), atramentu, środków owadobójczych, plastiku, syntetycznego kauczuku (opony) itp. Największe złoża ropy znajdują się w krajach arabskich Bliskiego Wschodu i stanowią ok. 65% znanych rezerw ropy naftowej. Pod koniec lat 80. Iran, Irak, Kuwejt i Zjednoczone Emiraty Arabskie posiadały udokumentowane złoża ropy, które przy poziomie wydobycia w tych krajach z roku 1988 starczyłyby na sto lat. Na początku 1989 roku rezerwy Arabii Saudyjskiej (ok. 25% światowych zasobów) szacowano na 90 lat. Dzięki odkryciu nowych złóż w 1990 roku, czas ten wydłużył się o dalsze 50 lat. Światowe zasoby Złoża ropy i gazu ziemnego znajdują się na wszystkich kontynentach, często pod dnem morskim, w szelfach kontynentalnych blisko brzegu. Niektóre pola roponośne są wykorzystywane, inne wciąż jeszcze czekają na odkrycie i eksploatację. Szacuje się, że rezerwy ropy naftowej wystarczą na mniej więcej 40 lat, jeśli wydobycie utrzyma się na poziomie z 1988 roku. Szacunki te opierają się na dwóch danych - szacunkowej zasobności znanych złóż, których eksploatacja możliwa jest przy zastosowaniu obecnie znanych technologii oraz wysokości średniego światowego wydobycia w danym roku. Oczywiście liczby te mogą się zmieniać, w zależności od wykorzystywanych technologii. Na przykład przed rokiem 1970 Wielka Brytania była niemal całkowicie uzależniona od importu ropy. Odkrycie złóż ropy pod dnem Morza Północnego w 1969 roku całkowicie zmieniło tę sytuację, czyniąc ten kraj jednym z głównych producentów ropy na świecie. Producenci ropy i gazu Pod koniec lat 80. czołowym producentem ropy był ZSRR, dostarczający około 18% światowego wydobycia ropy naftowej. Z 15 republik największy udział w wydobyciu miały: Rosja, Azerbejdżan, Kazachstan, Kirgizja, Tadżykistan, Turkmenia, Ukraina i Uzbekistan. Stany Zjednoczone, zajmując drugie miejsce, dostarczały wraz z Kanadą w 1990 roku 16% ropy. Kolejne miejsca zajmowały Arabia Saudyjska, Iran, Meksyk, Chiny, Wenezuela, Irak i Wielka Brytania. Poziom wydobycia zależy od popytu na światowych rynkach, np. recesja we wczesnych latach 90. spowodowała spadek zapotrzebowania na ropę, a co za tym idzie zmniejszenie wydobycia. Pod względem wydobycia gazu ziemnego pierwsze miejsce również zajmują republiki byłego ZSRR, z Rosją na czele. Poważny udział w wydobyciu mają USA, Holandia i Kanada. Dalsze miejsca zajmują: Wielka Brytania, Meksyk i Rumunia. Handel ropą Ropa stała się tak ważnym surowcem, że jej wydobycie od roku 1950, kiedy wydobywano około 10 min baryłek dziennie, wzrosło do około 65 min baryłek w 1990 roku. W ciągu 40 lat świat uzależnił się od ropy jako surowca i paliwa. W niektórych krajach pochodne ropy, zwłaszcza benzyna, były tak tanie, że marnotrawiono je. Kraje rozwinięte, posiadające własne złoża szybko zużyły je dla własnych potrzeb, a w związku ze zwiększającym się popytem, musiały coraz więcej importować. Największy udział w światowym handlu ropą zdobyło kilka krajów trzeciego świata, które szybko wzbogaciły się na eksporcie ropy do krajów rozwiniętych. Niektóre państwa przeznaczały zdobyte dzięki ropie pieniądze na finansowanie polityki socjalnej i podnoszenie poziomu życia. Inne zaś zyski przeznaczały na inwestycje, mające pobudzić rozwój gospodarczy jak budowa urządzeń służących do uzdatniania wody morskiej w Arabii Saudyjskiej czy budowa sztucznej rzeki w Libii, dostarczającej wodę pitną wydobywaną spod powierzchni Sahary do gęsto zaludnionych obszarów. Ropa a polityka Ropa naftowa ma ogromne znaczenie w kształtowaniu się stosunków międzynarodowych. Na przykład w czasie wojny arabsko-izraelskiej (1967), Egipt, Jordania i Syria mogły liczyć na staie dostawy ropy. Kraje zasobne w ropę wywierają wpływ na politykę światową poprzez Organizację Krajów Eksporterów Ropy Naftowej (OPEC) założoną w 1960 roku przez Iran, Irak, Kuwejt, Arabię Saudyjską i Wenezuelę. Kolejnymi członkami OPEC stały się Algieria, Ekwador, Gabon, Indonezja Libia, Nigeria, Katar i ZEA - wszystkie, podobnie jak państwa założycielskie, są krajami rozwijającymi się. W roku 1973, w czasie tzw. wojny sześciodniowej - w której brały udział: Izrael po jednej a Egipt i Syria po drugiej stronie - OPEC podniósł ceny ropy. Część krajów zgodziła się również kontrolować ilość eksportowanej ropy, w celu wywierania nacisku na kraje popierające Izrael, np. USA. W połowie lat 70. większość krajów Bliskiego Wschodu dysponowała już własnym przemysłem petrochemicznym i poprzez organizację OPEC starały się zwiększyć swoje wpływy na politykę globalną. OPEC Polityka OPEC trzymała w ryzach kraje - eksporterów ropy, stosowano często ograniczenia w wydobyciu w celu utrzymania napędzającej inflację, wysokiej ceny ropy na światowych rynkach. Jednak we wczesnych latach 80. wiele krajów rozwiniętych zwiększyło swoje własne wydobycie, przy jednoczesnym wprowadzeniu programów oszczędnościowych. Taka polityka w połączeniu z recesją gospodarczą doprowadziła do spadku popytu na importowaną ropę, a co za tym idzie spadku jej cen na rynku. Chociaż potęga OPEC była krótkotrwała, dała ona wielu krajom Bliskiego Wschodu poczucie siły, którego nigdy wcześniej nie posiadały. Ropa odegrała znaczącą rolę również w szeregu innych konfliktów. W 1990 roku Irak ogłosił, że Kuwejt wydobywa ropę prawnie należącą do Iraku i przyczynia się do obniżenia cen ropy, poprzez przekroczenie ustalonych limitów sprzedaży. Z tych i innych powodów w 1990 roku Irak najechał na Kuwejt i zagarnął jego terytorium. Przeprowadzona pod egidą ONZ akcja o kryptonimie Pustynna Burza doprowadziła do wycofania wojsk irackich z terytorium Kuwejtu. Skażenie mórz Skażenie wód morskich ropą zdarza się również przy czyszczeniu tankowców, kolizjach morskich i wypadkach na morskich platformach wydobywczych. Do największych skażeń dochodzi, gdy tankowce zostaną uszkodzone lub zatoną. Wycieki ropy doprowadzają do zagłady ptaków, ryb i innych morskich organizmów. W 1989 roku tankowiec Exxon Yaldez zderzył się z podwodną rafą u wybrzeży Alaski. Około 240 tyś. baryłek ropy wyciekło do morza. W ciągu kilku tygodni plama ropy skaziła 1600 km wybrzeża, w tym tereny trzech parków narodowych i pięciu rezerwatów przyrody. Korporacja Exxon podjęła, zakrojone na niespotykaną dotąd skalę działania, mające na celu oczyszczenie skażonych obszarów, niestety niektóre zmiany były już nieodwracalne. Takie spektakularne katastrofy odwracają uwagę od faktu, że większość zanieczyszczeń wód morskich pochodzi z ropy wypuszczanej do rzek albo wyciekającej bezpośrednio do morza z przybrzeżnych systemów odprowadzających. Skażenia atmosfery Stosowanie benzyny w silnikach samochodowych doprowadziło do ciężkiego skażenia powietrza w wielu miastach. Spaliny z samochodów i innych urządzeń napędzanych ropą zawierają trujące gazy, takie jak tlenek węgla, nie spalone węglowodory, tlenki azotu i ołów. Niektóre z tych zanieczyszczeń wchodzą w reakcję ze światłem słonecznym, tworząc smog w wielkich miastach, takich jak Los Angeles czy Meksyk. Kiedy tlenki azotu wymieszają się z drobinami wody w chmurach, spadają tzw. kwaśne deszcze. Zanieczyszczają one rzeki i jeziora oraz niszczą lasy. Wiele krajów świata podjęło już działania, mające na celu ograniczenie emisji spalin samochodowych. Zachęca się do stosowania benzyny bezołowiowej, a w wielu krajach już niedługo nie będzie można zarejestrować samochodu, który nie będzie wyposażony w katalizator spalin, redukujący w znacznym stopniu emisję trujących gazów. Zabiegi te są jednak niewystarczające, jako że z roku na rok zwiększa się światowe zużycie ropy naftowej. Przyszłość Pomimo odkrycia nowych złóż ropy naftowej, nie ulega wątpliwości, że zasoby tego surowca kiedyś się wyczerpią, zwłaszcza że proces jego powstawania jest niezwykle wolny. Mimo wszystko, niezależnie od wzrostu cen i świadomości rychłego wyczerpania zasobów, zapotrzebowanie na ropę naftową wciąż rośnie. Perspektywy być może nie są aż tak tragiczne, jak się wydaje na pierwszy rzut oka. Niektórzy uczeni utrzymują, że znane i udokumentowane złoża ropy naftowej stanowią jedynie 1/3 całego ziemskiego zapasu. Reszta, według nich, wciąż jeszcze czeka pod ziemią na swoich odkrywców. Rozwój technologii najprawdopodobniej umożliwi w przyszłości eksploatację obecnie niedostępnych złóż. We wczesnych latach 90. amerykańscy uczeni udoskonalili metodę wydobycia nazywaną "chemicznym wypłukiwaniem". Polega ona na wpompowywaniu do skał substancji chemicznych o działaniu podobnym do detergentów. Substancje te wypłukują rozrzedzoną ropę z porów. W przeszłości stosowano tę metodę jedynie na małą skalę, jako że była ona zbyt kosztowna. Wiek Ziemi Ziemia jest tak stara, że trudno to sobie wyobrazić. Gdyby jednak dla ułatwienia przyjąć, że ma ona jeden rok, wówczas cale ludzkie dzieje zmieściłyby się w ostatnich pięciu godzinach. Ludzie od setek lat próbują określić ile lat ma Ziemia. W początkach XVII w. James Ussher, arcybiskup Armagh, ustalił datę Stworzenia na podstawie danych zawartych w Biblii. Umiejscowił on to zdarzenie w 4004 roku przed Chrystusem i taką chronologię można niekiedy spotkać w dawnych wydaniach Biblii. Dziś wiemy, że arcybiskup Ussher grubo się pomylił ponad milionkrotnie. Wiek Ziemi, zdaniem naukowców, wynosi około 4,6 mld lat. Dopiero jednak około polowy naszego wieku stało się możliwe dokładne obliczenie wieku Ziemi, który w przybliżeniu wynosi tyle co wiek Słońca i reszty planet. Pod koniec XVII w. Niels Stensen. duński lekarz i badacz (późniejszy biskup) stwierdził, że skały osadowe - te powstające pod wodą -są tym młodsze, im wyżej leżą. To odkrycie doprowadziło do rozpoznania w ciągu XIX w. następstwa warstw na całym świecie, a w rezultacie - ustalenia wieku względnego skał. Okres połowicznego zaniku Substancje promieniotwórcze ulegają rozpadowi ze znaną prędkością. Jednostką stosowaną do jego pomiaru jest tzw. okres połowicznego zaniku (półokres), czas, w którym rozpada się polowa wyjściowej ilości substancji promieniotwórczej. Każdy kolejny taki okres oznacza rozpad połowy pozostałej substancji. Najbardziej znaną metodą jest datowanie węglem promieniotwórczym, która służy do określania wieku wszelkich substancji organicznych - pochodzących z żyjących obecnie lub kiedyś organizmów (np. kości lub drewna). Tej metody użyto w 1988 r. na przykład do określenia wieku Całunu Turyńskiego, uważanego za płótno, w które owinięte było ciało Chrystusa. Metoda węglowa nie pozwala na datowanie skał nieorganicznych; w tym celu posłużono się innymi technikami. Należą do nich - rozpad promieniotwórczego izotopu potasu, który przekształca się w promieniotwórczy argon; rozpad promieniotwórczego izotopu rubidu, który przekształca się w promieniotwórczy stront oraz rozpad uranu prowadzący do powstania toru i ołowiu. Eksplozja życia Nagle, około 570 min lat temu, na Ziemi zaczęło rozkwitać życie. Około 400 min lat temu tlenu w powietrzu było już wystarczająco dużo, by mogły rozwijać się rośliny lądowe, a w ciągu następnych 50 min lat pojawiły się pierwsze zwierzęta lądowe. Geolodzy dzielą dzieje ostatnich 570 min lat na kilkanaście okresów, najstarszy z nich nosi nazwę kambru. Czas geologiczny od początku kambru (590 min lat temu) do współczesnego nam czwartorzędu określa się mianem fanerozoiku. Resztę dziejów Ziemi łączy się zwykle pod jedną nazwą - prekambr. Jeśli czas istnienia Ziemi wyobrazimy sobie jako jeden rok, wtedy najstarsze formy życia pojawią się na początku maja, a kambr zacznie się w listopadzie. Pierwsi ludzie zaistnieją około godziny 7 wieczorem 31 grudnia, a człowiek współczesny pojawi się około pięć minut przed północą. Czas geologiczny Przez wiele lat geolodzy próbowali określić wiek Ziemi na podstawie dowodów odnalezionych w skałach. Metoda ta okazała się jednak mato skuteczna. Dopiero stosunkowo niedawno udało się wypracować metody, które pozwalają na dokładniejsze ustalenia w tej sprawie. Większość badaczy zgadza się, iż ojcem współczesnej geologii jest szkocki lekarz i naukowiec James Hutton (1726-1797). Jest on twórcą teorii ziemi opartej między innymi na obserwacji naturalnych procesów zachodzących na naszej planecie. Hutton postawił tezę, że powierzchnia Ziemi nieustannie się zmienia. Czynniki naturalne, na przykład mróz, kruszą skały, które następnie są transportowane przez rzeki do jezior i mórz. Tam kolejne warstwy naniesionego materiału skalnego osadzają się w postaci piasku czy mułu i tworzą nowe skały osadowe. Temperatura i ciśnienie Hutton twierdził również, że wysoka temperatura oraz ciśnienie zmieniały strukturę głębiej położonych warstw skał osadowych. W ten sposób powstały skały metamorficzne. Na przykład bazalt i granit, nazwane przez Huttona skałami wulkanicznymi, to zastygła lawa wulkaniczna. Zdaniem szkockiego naukowca, wszystkie trzy rodzaje skał - osadowe, metamorficzne i wulkaniczne - znajdowały się niegdyś wewnątrz planety, by w końcu wypiętrzyć się w postaci lądów i łańcuchów górskich, które następnie uległy na powierzchni procesom niszczenia. James Hutton zajmował się także tzw. względnym wiekiem skał. Na przykład badania prowadzone w Szkocji wykazały, iż tamtejsze góry składają się ze skał metamorficznych, które powstały ze skał osadowych. Jednak w ich wnętrzu dociekliwy geolog odkrył żyły granitowe, uformowane z zastygłej lawy. Która wdarła się pomiędzy warstwy skalne. Materiał pochodzenia wulkanicznego musiał być więc młodszy od głazów metamorficznych. Na tej podstawie Hutton wywnioskował, iż wiek poszczególnych warstw w obrębie jednej formacji może zasadniczo się różnić. Zjawisko to nazwano dyskordancją, czyli niezgodnością zalegania warstw. W momencie, gdy uformowana skała znajdowała się na powierzchni Ziemi, rozpoczynał się proces wietrzenia. Po pewnym czasie, zniszczona przez wiatr, wodę i temperaturę skała, znowu zalewana była przez wody oceanu i w następstwie przykryta kolejnymi warstwami naniesionych osadów. Mapa dziejów ziemi Istotnym wkładem do zrozumienia dziejów Ziemi mógł się poszczycić brytyjski inżynier, William Smith (1769-1839), który pracował przy budowie kanałów transportowych w czasach rewolucji przemysłowej. Gdy robotnicy kopali rowy, Smith kolekcjonował wydobyte przez nich skamieliny. Po pewnym czasie zauważył, że każdy rodzaj skamieliny odpowiada konkretnej, zawsze tej samej warstwie skalnej. Zaobserwował również, że warstwy owe występują zawsze w tym samym porządku, a każda z nich zawiera charakterystyczny dla siebie zestaw skamielin. Na tej podstawie sformułował tezę, że bez względu na usytuowanie, skały zawierające te same skamieliny są w podobnym wieku oraz, że młodsze warstwy spoczywają na starszych, chociaż nie można dokładnie określić, ile lat dzieli je od siebie. Na podstawie swych badań i obserwacji, Smith opublikował w 1815 roku geologiczną mapę Anglii oraz Walii. Mapa przedstawiała widoczne na powierzchni skały i określała ich względny wiek - od najstarszej do najmłodszej. Lektura skał Na podstawie prawa superpozycji, które mówi, iż w niezaburzonej formacji skał osadowych młodsze warstwy zawsze zalegają na starszych, geolodzy opracowali wykres względnego wieku skał. Jednak nie wolno było zapomnieć o możliwych deformacjach. Na przykład w górach fałdowych, wypiętrzone warstwy mogą być ułożone pod pewnym kątem do powierzchni, a nawet pionowo. W fałdach obalonych natomiast, warstwy starsze znajdują się na młodszych. Geolodzy opracowali jednak metody, które pozwalają określić sposób tworzenia się fałdu. Na przykład na powierzchni niektórych warstw widoczne są ślady działalności prądów i fal morskich oraz wiatrów. Innym dowodem na to, iż konkretna warstwa znajdowała się na powierzchni całej formacji, są ślady działalności robaków i innych stworzeń w czasach, gdy skała była jeszcze miękka. Podział dziejów ziemi Przy pomocy tego typu metod, geolodzy ustalili kolejność powstawania poszczególnych skał na całym świecie. Umożliwiło to podział historii Ziemi na okresy, czyli stworzenie tzw. tabeli stratygraficznej. Podobnie jak ukazanie historii na tle panowania kolejnych cywilizacji czy monarchów, pomaga w jej zrozumieniu, tak samo użyteczny jest podział dziejów Ziemi na okresy oraz ich charakterystyka. Skały powstałe wcześniej niż 590 min lat temu zawierają bardzo niewiele skamieniałości. Te prehistoryczne formacje zostały podzielone na dwie grupy, odpowiadające dwóm okresom. Pierwszy z nich to Archaik - w skałach z tego okresu nie ma żadnych śladów życia. Drugi, charakteryzujący się bardzo skromnymi skamielinami, to Proterozoik. W skałach uformowanych 590 min lat temu i później, ślady życia na Ziemi są częste. Ten okres dziejów Ziemi geolodzy nazywają Fanerozoikiem. Trzy długie ery Skały fanerozoiczne zawierają tak bogaty wachlarz skamieniałości, że trzeba było podzielić je na trzy mniejsze grupy, odpowiadające trzem długim erom. Kolejno po sobie następują: Paleozoik (rośliny pierwotne), Mezozoik (prymitywne rośliny i zwierzęta), Kenozoik (rozwinięte życie na Ziemi). Każda era podzielona jest na okresy. Pierwszy okres ery paleozoicznej to Kambr. Współcześni geolodzy przyjmują ten okres za punkt zwrotny w dziejach Ziemi i dlatego czasy wcześniejsze (Archaik i Proterozoik) nazywają Prekambrem. Nazwy poszczególnych okresów pochodzą od terenów, na których po raz pierwszy odnaleziono skały im przypisane. Na przykład Kambr zawdzięcza swą nazwę łacińskiemu słowu określającemu Walię, natomiast Perm to nazwa regionu w Rosji. Jednak Ordowik i Sylur pochodzą od prehistorycznych plemion zamieszkujących niegdyś tereny Wielkiej Brytanii. Okresy Era kenozoiczna została podzielona na dwa okresy - Trzeciorzęd i Czwartorzęd. Nazwy te są pozostałością starego podziału. Niegdyś geolodzy przypisywali skały do czterech okresów, które nazwali: Pierwszorzęd, Drugorzęd, Trzeciorzęd i Czwartorzęd. Pierwsze dwa terminy wyszły z użycia, dwa pozostałe wciąż są wykorzystywane. Skały uformowane w Trzeciorzędzie i Czwartorzędzie są tak bogatym źródłem skamieniałości, że okres ten znów podzielono na krótsze odstępy czasowe, zwane epokami. Jeszcze mniejszą jednostką w dziejach Ziemi jest wiek. Przykładem może tu być Wielkie Zlodowacenie w epoce plejstoceńskiej. Tabela stratygraficzna ilustrowała względny wiek skal oraz nazywała poszczególne ery, okresy i epoki, jednak naukowcy wciąż nie byli w stanie określić ile lat, w skali bezwzględnej, każda z tych jednostek trwała. Pożytek ze skamielin Pod koniec XIX wieku naukowcy podjęli konkretne kroki w celu zbadania wieku skat. Sir Charles Lyell (1797-1875), wybitny geolog angielski, przyjaciel Darwina, próbował dokonać tego, porównując na jakim szczeblu ewolucji znajdowały się stworzenia uwiecznione w skalach w postaci skamielin. Na tej podstawie stwierdził, że okres Kambru. z którego datują się pierwsze poważne znaleziska, rozpoczął się około 240 milionów lat temu. Jego obliczenia były jednak mało dokładne i nie przedstawiały wielkiej wartości. Znakomity fizyk brytyjski, Lord Kelvin (1824-1907), w różny sposób próbował określić wiek Ziemi. Do swych badań wykorzystywał wnioski z obserwacji ruchu naszej planety wokół własnej osi oraz obliczenia dotyczące energii cieplnej emitowanej przez Słońce. Zakładał też. iż na początku Ziemia była ciekłą kulą. Na tej podstawie obliczył, że osiągnięcie obecnej temperatury trwało około 100 min lat. Niestety, i jego wnioski okazały się błędne. Ostateczne wyniki Obliczenia Kelvina zostały zweryfikowane dzięki wynalezieniu metody datowania wieku skał przez badanie ich radioaktywności. Substancje radioaktywne, które znajdują się w niektórych materiałach, emitują energię w postaci promieni radioaktywnych, co prowadzi do ich rozpadu. Każdy pierwiastek promieniotwórczy rozpada się w ściśle określonym czasie. W procesie rozpadu radioaktywny uran pozostawia produkt uboczny w postaci ołowiu, dlatego wiek próbki uranu można określić poprzez ustalenie ilości znajdującego się w nim ołowiu. Metoda wykorzystująca radioaktywność substancji umożliwiła geologom ustalenie bezwzględnego wieku skat oraz czasu trwania er, okresów i epok geologicznych. Wyniki badań są jednak stale korygowane wraz z kolejnymi odkryciami nowych próbek minerałów radioaktywnych. Nowe metody wskazują na to, że wiek Ziemi sięga tysięcy milionów, a nie jedynie milionów lat. Środowisko w przeszłości Badając skaty skorupy ziemskiej, geolodzy potrafią wyciągać wnioski na temat warunków środowiskowych panujących niegdyś na Ziemi. Kluczem do poznania i opisania warunków, jakie panowały w dawnych epokach geologicznych jest wiedza na temat zmian zachodzących na kuli ziemskiej obecnie. Jedną z wielu wskazówek są na przykład tzw. bomby wulkaniczne, czyli grudki zastygłej lawy wyrzucanej z wnętrza wulkanów. Jeśli takie bomby odnajdywane są w skalach powstałych w określonej epoce geologicznej, to geolodzy mogą z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że w czasie formowania się tych skal na danym obszarze panowała wzmożona aktywność wulkaniczna. Podobne znaczenie mają ripplemarki i szczeliny z wysychania. Obie te formy powstają na dnie zbiorników wodnych, na wybrzeżach. Kiedy odnajdujemy je w skałach osadowych, takich jak piaskowce czy mułki, możemy uznać, że na terenie tym najprawdopodobniej znajdował się niegdyś płytki zbiornik wodny. Osady Osady morskie - skały osadowe formujące się na dnie mórz - zawierają dużą ilość różnorodnych skamieniałości. Wiele z nich przypomina gatunki żyjące w morzach obecnie, przy czym niektóre występują jedynie w ściśle określonych warunkach. Na przykład koralowce spotkać można tylko w przejrzystych wodach ciepłych i płytkich mórz. Natomiast ich skamieniałości odnajdywane są często w skałach wapiennych na terenach o stosunkowo chłodnym klimacie. Można zatem przypuszczać, że na obszarach tych panował niegdyś zupełnie inny, znacznie cieplejszy klimat. Osady lądowe, jak sama nazwa wskazuje, powstały na lądach. Należą do nich między innymi piaskowce, powstałe z piaszczystych wydm, w których ziarna piasku pod wpływem ogromnego ciśnienia scementowały się i w ten sposób utworzyły lita skałę. Osady lądowe powstawały też na dnie rzek. jezior i w deltach rzecznych. Osady lądowe zawierają z reguły mniej skamieniałości niż morskie, ponieważ narażone były na niszczące działanie warunków atmosferycznych. Zmiany klimatu Badając skały można się również dowiedzieć, jaki klimat panował w danym rejonie w czasach, kiedy skała ta formowała się. Oczywiście informacji takich dostarczają skamieniałości. Pomocna jest również analiza składu chemicznego skały. Na jej podstawie można bowiem wysnuć wnioski o rodzaju ówczesnej gleby. Na przykład obecność boksytów, czyli rudy aluminium, świadczy o tym, że była to gleba laterytowa. Gleby laterytowe natomiast spotyka się obecnie w regionach, gdzie panuje klimat wilgotny i gorący. Również kolor niektórych skał świadczy o warunkach panujących w okresie ich formowania. Czerwone piaskowce, zawdzięczające swój charakterystyczny kolor obecności hematytu (tlenku żelaza), powstały w warunkach pustynnych. Zlodowacenia W skałach można również znaleźć ślady zlodowaceń. Lodowce i lądolody przesuwając bloki skalne żłobiły teren, po którym się przemieszczały. Ślady tych wyżłobień zachowały się, jeśli zostały przykryte młodszymi osadami. Niektóre bloki skalne wraz z masami lodu pokonywały ogromne odległości. Głazy znajdowane z dala od miejsca swojego pochodzenia nazywamy głazami narzutowymi, czyli eratykami. Tego rodzaju wskazówki pozwoliły na ustalenie wieku i ilości kolejnych zlodowaceń. Odnalezione zostały nawet ślady zlodowaceń znacznie wcześniejszych niż znane dotychczas czwartorzędowe. Przykładem może być zlodowacenie z przełomu karbonu i permu, kiedy to lód pokrył południową część Ameryki Południowej, południową Afrykę, Australię i Indie. Rekonstrukcja przeszłości Chcąc odtworzyć warunki panujące w danej epoce geologicznej na wybranym obszarze, geolodzy muszą ustalić, które skały pochodzą z tego samego okresu. Najprościej koreluje się warstwy skalne powstałe w stosunkowo jednorodnym środowisku morskim. Przykładem takiej rekonstrukcji mogą być badania kredowych wzgórz Anglii, składających się z warstw skalnych, które powstały głównie na dnie głębokich zbiorników morskich w okresie kredy (65-44 min lat temu). W miarę przesuwania się na północ, osady te stają się coraz bardziej zapiaszczone. Świadczy to o tym, że warstwy na północy formowały się w płytkich wodach bliższych lądowi, niż te powstałe na południu. Takie zmiany w charakterze osadu nazywamy zmianami facjalnymi. Termin facja oznacza kompleks skał posiadających podobne fizyczne, chemiczne i biologiczne właściwości, odróżniające je od innych skał pochodzących z tego samego okresu. Ustalenie równowiekowych facji jest jednak trudne, kiedy brak jest skamieniałości, lub gdy geolodzy próbują skorelować osady morskie i lądowe. Wyspy Brytyjskie w okresie dewonu Skały dewonu w południowo-zachodniej Anglii zawierają skamieniałości organizmów morskich, zwłaszcza ramienionogów, głowonogów i otwornic. zatem są to osady morskie. Ułożenie warstw skalnych świadczy o tym, że w pewnych okresach morza te były płytkie i niespokojne, a na ich dnie gromadziły się warstwy mułu i piasku. Istniały jednak również miejsca, gdzie woda była spokojna, dzięki czemu mogły rozwijać się rafy koralowe. W południowo-zachodniej Anglii spotyka się również dewońskie skały pochodzenia wulkanicznego. Wynika z tego, że na obszarze tym musiały występować liczne wulkany. Charakter skał dewonu zmienia się ku północy. W skałach tego samego wieku w Walii występuje niewiele skamieniałości organizmów morskich. Skały tego obszaru wykazują wiele cech typowych dla osadów przybrzeżnych. Od granicy Walii ku północy, aż do Orkad, występują pstre osady terygeniczne (kontynentalno-lagunowe) zwane "starym czerwonym piaskowcem" lub w skrócie od angielskiej nazwy - oldredem. Skamieniałości Dzięki skamieniałościom jesteśmy wtajemniczeni w historię Ziemi sprzed setek milionów lat. Badając szczątki zwierząt kopalnych naukowcy są w stanie odtworzyć proces ewolucji ziemskiej flory i fauny. Skamieniałości stanowią dla współczesnego człowieka dowód na to. że już wiele milionów lat temu na Ziemi istniało życie. Od ledwie widocznych cieni części roślinnych oraz zwierzęcych do małej muszki uwięzionej na wieki w żywicy zamienionej w bursztyn: wszystkie one świadczą o bogactwie tego życia. Badacze czerpią też cenną wiedzę ze śladów, które przetrwały po żyjących przed wiekami organizmach - ze śladów zwierzęcych stóp na lądzie lub pozostałości ich jam na dnie oceanów. Badanie skamielin rzuciło światło na ewolucję trwającego setki milionów lat życia na Ziemi. Za podstawie fragmentarycznych szczątków paleontolodzy (naukowcy zajmujący się studiowaniem skamielin) potrafili określić naturę dawno już wymarłych organizmów. Wnioski bywają niezwykle zaskakujące, na przykład po zbadaniu kości prehistorycznych dinozaurów, okazało się. iż zwierzęta owe cierpiały na reumatyzm. Niekompletne dane Największym problemem, z którym borykają się paleontolodzy jest fragmentaryczność dostępnych danych. Zwierzęta, które nie posiadały szkieletu i składały się jedynie z części miękkich, praktycznie nie pozostawiły po sobie żadnych śladów. Prawie wszystkie najwcześniejsze skamieliny pochodzą więc z epoki kambryjskiej, a więc sprzed około 590 min lat. Wtedy właśnie pojawiły się na Ziemi pierwsze istoty, u których rozwinęły się części twarde, czyli elementy szkieletu. Dopiero te istoty były w stanie przetrwać w postaci skamielin do dnia dzisiejszego. Drugą przeszkodą jest fakt, że olbrzymia większość roślin oraz zwierząt, które przetrwały jako skamieniałości, to flora i fauna z dna prehistorycznych mórz i oceanów. Otóż martwe zwierzę czy roślina, które opadło na dno zbiornika wodnego, zostawało tam dobrze "zakonserwowane" pod kolejnymi warstwami osadów. Na lądzie, natomiast organizm taki natychmiast się rozkładał i niewiele z niego pozostawało. Skamieliny i ewolucja Angielski przyrodnik, Charles Darwin (1809-1882). w swej słynnej pracy opublikowanej w 1859 r., pt. O powstawaniu gatunków przedstawił szokującą teorię ewolucji życia na Ziemi. Według niego wiele żyjących na naszej planecie zwierząt oraz roślin wzięło swój początek od tych samych przodków i w wyniku powolnej ewolucji rozwinęło się w bardziej skomplikowane organizmy. Owi przodkowie pojawili się na Ziemi pomiędzy 3 a 4 miliardami lat temu, a były nimi jednokomórkowe bakterie oraz najprostsze rośliny - glony. Darwin twierdził również, że ewolucji życia na Ziemi towarzyszył proces selekcji naturalnej, czyli że największą szansę przetrwania w ewolucyjnym łańcuchu gatunków miały istoty najlepiej przystosowane do naturalnego środowiska w jakim przyszło im żyć. Darwin zdawał sobie sprawę z tego, że badania nad skamielinami mogłyby dostarczyć cennych dowodów na poparcie jego teorii, jednak należy pamiętać, że w połowie XIX wieku liczba odnalezionych szczątków prehistorycznej flory i fauny była jeszcze bardzo skąpa. W przeciwieństwie do badaczy dzisiejszych, dysponujących wysokiej klasy technologią, Darwin mógł jedynie marzyć o poważnym studiowaniu pierwotnego życia na Ziemi. Zmiana naturalnego środowiska Nagły rozwój oraz wyodrębnienie się nowych gatunków jest często spowodowane zmianami w środowisku naturalnym, np. zalaniem dużej części kontynentu i powstaniem w tym miejscu płytkiego morza. Efektem takiego przyspieszenia w procesie ewolucji, zwanego promieniowaniem przystosowawczym, jest powstanie wielu nieznanych gatunków zwierząt, które są w stanie doskonale sobie poradzić w nowych warunkach. Tempo naturalnej ewolucji nie jest takie samo u wszystkich gatunków. Badając skamieniałości pewnych grup zwierząt, paleontolodzy doszli do wniosku, że niektóre z nich rozwijały się o wiele szybciej niż inne. Skamieniałości takie, ze względu na szybsze tempo zmian są przeważnie charakterystyczne dla konkretnego okresu geologicznego i dlatego 2 noszą nazwę skamieniałości przewodnich. Konwergencja Interesującym zjawiskiem w procesie ewolucji życia na Ziemi jest konwergencja, czyli wzajemne upodabnianie się organizmów nie mających ze sobą nic wspólnego. Ciekawym odkryciem dla paleontologów było na przykład to, że skamielina morskiego gada plezjozaura wskazywała na to, iż był on bardzo podobny do ryby. Jednak dla wielu roślin oraz zwierząt, upodobnienie się do innego gatunku okazało się zgubne w skutkach i często kończyło się ich wyginięciem. Zresztą dla naukowców zaniknięcie całych wielkich grup organizmów w historii Ziemi nie jest niczym niezwykłym. Można nawet powiedzieć, że dzieje ewolucji obfitują w takie wydarzenia. Koniec zarówno ery paleozoicznej (248 min lat temu), jak i ery mezozoicznej (65 min lat temu), oraz w mniejszym stopniu koniec każdego okresu wyznacza wyginięcie pewnej grypy organizmów, po którym następował przyspieszony rozwój innych. Spekulacje Od lat badacze zastanawiają się nad przyczyną masowego wymierania części zwierząt oraz roślin, czego najbardziej spektakularnym przykładem jest niewątpliwie zniknięcie z powierzchni Ziemi dinozaurów pod koniec ery mezozoicznej, 65 milionów lat temu. Jedna z ostatnich teorii sugeruje, że w okresie tym w Ziemię musiał uderzyć gigantyczny meteoryt. W wyniku kolizji wzniósł się ku górze olbrzymi obłok pyłu, który na długo przesłonił słońce, co spowodowało znaczne obniżenie się temperatury, czego dinozaury nie były w stanie przetrzymać. Bez względu na to, jaka była przyczyna, wyginięcie dinozaurów i innych dużych gadów umożliwiło gwałtowny rozwój ssaków, ukoronowany pojawieniem się istoty ludzkiej. Tylko jeden gatunek z rodziny Coleacanthidae przetrwał do dnia dzisiejszego. Początkowo uważano, że przedstawiciele tego gatunku mają pusty kręgosłup. Wczesne formy życia na Ziemi Pomimo stosunkowo małej liczby dostępnych dowodów, naukowcom udało się z dużą precyzją opisać ewolucję żywych organizmów w dziejach naszej planety. Pierwsze dowody na istnienie życia na Ziemi pochodzą sprzed 4 mld lat. Są to drobne ślady kwasów organicznych, które mogą pochodzić od żywych organizmów. Najstarsze bakterie zostały odnalezione w Południowej Ameryce i w Australii, w skałach sprzed 3,5 miliarda lat. Na podstawie skamielin określa się, że 3 mld lat temu na ziemskim globie na dobre zadomowiły się glony. Ze skał późnego prekambru pochodzą skamieniałości lepiej rozwiniętych, choć jeszcze pozbawionych szkieletu, miękkich organizmów. W skałach z tego okresu często już spotkać można również ślady obecności zwierząt. Wiadomo, że wszystkie zwierzęta tego okresu to bezkręgowce, jednak klasyfikacja niektórych z nich jest dla naukowców poważnym problemem. Stawonogi Stawonogi prawdopodobnie pochodzą jeszcze z czasów prekambryjskich. W kambrze reprezentowane są przez morskie organizmy - trylobity, które wyginęły w permie, czyli pomiędzy 286 a 248 milionami lat temu. W okresie tym jednak istniało na Ziemi wiele innych rodzajów stawonogów, wśród których znajdowała się spora liczba skorupiaków. Do obecnie żyjących można zaliczyć dzisiejsze kraby, raki oraz krewetki. Za jedną z najważniejszych grup zwierząt kopalnych naukowcy uważają małżoraczki czyli mikroskopijnej wielkości niższe skorupiaki, które uważane są za skamieniałości przewodnie występujące w skałach pochodzących z syluru a także z czasów późniejszych. Skamieliną przewodnią charakterystyczną dla wczesnego kambru. a więc dla nie zbadanego jeszcze i owianego tajemnicą prekambru, są jednokomórkowe otwornice. należące do grupy pierwotniaków. Ich prawdopodobne pochodzenie jeszcze z czasów prekambru sprawia, że dla paleontologów stanowią one bardzo atrakcyjne źródło wiedzy o tamtym okresie. Małże, ślimaki oraz szkarłupnie Małże należą do sporej grupy mięczaków charakteryzującej się ciekawą budową muszli, która składa się z dwóch, połączonych ze sobą części. Mięczaki o takiej budowie pojawiły się na Ziemi dopiero w sylurze czyli nie wcześniej niż 400 milionów lat temu. Od tego czasu znacznie się rozwinęły i wyodrębniły nowe gatunki mięczaków wśród których znajdują się wspomniane wyżej małże oraz sercaki i przegrzebki. Ślimaki, lub inaczej brzuchonogi, to skorupiaki, które w dzisiejszych czasach nieco straciły na znaczeniu, jednak przed wiekami, szczególnie na przełomie ordowiku i permu. stanowiły liczącą się. dużą grupę mięczaków. Grupa starych szkarłupni pojawiła się na Ziemi w kambrze lub nawet wcześniej. Wśród nich najsilniej obecność swą zaznaczyły liliowce oraz jeżówce. Szczególna uwaga należy się liliowcom, ponieważ ich osiadłe na dnie morskim szkielety stanowiły ważny budulec skał osadowych. Tajemnicze organizmy Graptolity to grupa niezbadanych przez człowieka organizmów, które pojawiły się na Ziemi w ordowiku, by zaniknąć w okresie karbońskim. Wiadomo, że te owiane tajemnicą zwierzęta żyły w koloniach, jednak nikt nie jest w stanie określić jak wyglądały. Kiedyś naukowcy zaklasyfikowali je do grupy jamochłonów, jednak obecnie skłaniają się ku hipotezie, że były one podobne raczej do najbardziej prymitywnych strunowców, czyli zaklasyfikowano je do jednej grupy razem z dobrze rozwiniętymi kręgowcami. Ryby, czyli pierwsze kręgowce na naszej planecie pojawiły się około 500 milionów lat temu. Płazy czyli najstarsze, wyodrębnione z grupy ryb. zwierzęta, wyszły na ląd, gdzie mogły pożywić się najstarszymi roślinami, które zapuściły tam korzenie. Ten ważny moment w ewolucji -moment wyjścia żywych organizmów na ląd dokonał się w sylurze. Z karbonu pochodzą ślady najwcześniejszych gadów. Podbój przestworzy Po pojawieniu się żywych organizmów na lądzie, jedynym obszarem, gdzie życie jeszcze nie dotarło pozostało powietrze. Dopiero w skałach pochodzenia karbońskiego naukowcy odnaleźli ślady insektów. Pierwsze gady wzniosły się w powietrze w triasie (213 - 248 min lat temu). Jednak dopiero latający Archeopteryks, rówieśnik dinozaurów z końca okresu jurajskiego, uważany jest za ogniwo łączące gady z ptakami. Najstarsze latające stworzenie, które przypomina dzisiejsze ptaki pojawiło się na Ziemi około 135 min lat temu. a jego szczątki odnaleziono dopiero w 1990 r. na obszarze Chin. Cztery miliony lat temu pierwsze istoty małpo-podobne stanęły na dwóch nogach, rozpoczynając w ten sposób powolny proces zmierzający do wykształcenia się pierwszej istoty ludzkiej. Na to jednak trzeba było czekać kolejne 2 miliony lat. Skały i krajobraz Na otaczający nas krajobraz wpływają trzy podstawowe elementy - rodzaj skały tworzącej skorupę ziemską, budowa skały na powierzchni Ziemi oraz bezustannie zmieniające jej wygląd czynniki naturalne. Dla krajobrazu zasadnicze znaczenie ma twardość skał, które go tworzą. Skały twarde o wiele dłużej opierają się niszczącej sile erozji, podczas gdy miękkie są wobec niej bezbronne. Zbudowane ze ściśle przylegających do siebie kryształów, skały magmowe oraz metamorficzne są bardzo twarde i dlatego często można je spotkać podczas górskich wycieczek, ponieważ zwykle jako jedyne na danym obszarze zdołały oprzeć się erozji. Należy do nich granit, powstały z płynnej lawy, która zdołała zastygnąć jeszcze we wnętrzu Ziemi. Dopiero z powodu erozji, która zniszczyła zalegające na nim skały miększe, granit został odsłonięty. Inne skały formują się z magmy, wydobywającej się z wulkanu w postaci lawy oraz pyłów wulkanicznych. Pyły owe erodują o wiele szybciej niż zastygła lawa i dlatego z biegiem czasu po wygasłym wulkanie zostaje sam komin wulkaniczny, czyli kanał, przez który wydobywała się magma. Niedaleko Edynburga, w Szkocji, znajduje się taka właśnie formacja skalna o nazwie Castle Rock, która jest pozostałością wulkanu sprzed 325 milionów lat. Również w Polsce można znaleźć podobne ślady dawno już nieczynnych wulkanów. Budowa skał Krajobraz zależy również od budowy skał, które go tworzą. Czasami stygnąca lawa przekształci się w bazalt, który przybiera postać sześciokątnych słupów, jak te które można zobaczyć w Giant Causeway w Irlandii Północnej. Na styku bazaltowych słupów duża powierzchnia skał jest narażona na niszczącą działalność deszczu, lodu ~ oraz płynących strumieni. Wapienie krystaliczne również nie są skałą 3 jednolitą. W liczne szczeliny wapieni wcieka woda, drążąc głębokie jamy, tak zwane zapadliska krasowe. Powierzchnia ziemi pozostaje sucha. Natomiast pod spodem formują się całe systemy malowniczych jaskiń. Te formacje skalne tworzą tak zwany krajobraz krasowy. Pęknięcia i rozłamy w olbrzymich masach skalnych to efekt ruchów skorupy ziemskiej. Skały przemieszczające się względem siebie, wzdłuż owych pęknięć, są przyczyną niebezpiecznych trzęsień ziemi, zwanych tąpnięciami. Skały magmowe i osadowe Różnice pomiędzy trzema rodzajami skał - magmowymi, osadowymi oraz metamorficznymi - wynikają z odmiennego sposobu ich powstawania. Skały magmowe uformowały się z powstałej we wnętrzu Ziemi płynnej magmy, która zastygła w trakcie wydobywania się na powierzchnię, na przykład jako lawa tryskająca z wulkanów. Jeżeli magma zastygnie dopiero na powierzchni Ziemi, powstaje skała wylewna (ekstruzywna), na przykład bazalt. Jeżeli zdąży zastygnąć zanim zostanie wyrzucona na zewnątrz, tworzy skałę głębinową (intruzywną). Przykładem tego typu skały może być szeroko rozpowszechniony granit. Skały osadowe to ponownie scalone okruchy zwietrzałych niegdyś bloków skalnych oraz nierzadko - szczątków organizmów żywych. Zwietrzelina, na którą składają się kamyczki, piasek oraz drobne iły, transportowana jest przez wiatr, wodę i lodowce, a następnie w zbitych warstwach osiada na dnie jezior i mórz. Przesiąkająca je woda wymywa zawarte w okruchach minerały, które jak klej, scalają osady w większe całości. W ten sposób powstały zlepieńce (większe kamienie połączone w jedną całość z materiałem bardzo drobnym) lub piaskowce, które zbudowane są z piasków, iłów oraz mułowców. Siły przyrody Ważnym czynnikiem kształtującym "wygląd" naszej planety są zewnętrzne siły natury. Wiele formacji jest skutkiem oddziaływania niskiej temperatury oraz przemieszczających się lodowców. To dzięki nim w górach można podziwiać U-kształtne doliny, nieckowate cyrki lodowcowe oraz kopulaste wyniosłości zwane barańcami. Jeszcze inaczej przedstawia się rzeźba terenu na obszarze pofałdowanym. Region Weald w południowowschodniej Anglii to silnie zerodowana antyklina, czyli siodto. Słabsza, wierzchnia część antykliny została najbardziej zniszczona, natomiast kredowe skarpy, górujące po przeciwnych stronach doliny, to fragmenty tej samej, twardszej warstwy. Skały metamorficzne to zarówno skały magmowe jak i osadowe, poddane wysokiej temperaturze, ciśnieniu lub określonym reakcjom chemicznym. W taki sposób wapień przekształcił się w marmur, natomiast skaty ilaste - w łupki. Proces powstawania tego typu skał nazywa się metamorfizmem. Ukształtowanie powierzchni Podstawowym czynnikiem kształtującym krajobraz otaczającego nas świata są siły pochodzące z wnętrza Ziemi. Jednak także na jej powierzchni zachodzą procesy, które bez przerwy zmieniają rzeźbę naszej planety -jedne łagodzą urwiste szczyty, podczas gdy inne drążą głębokie doliny. Procesami tymi. oraz ich efektami, zajmuje się geomorfologia. Geolodzy twierdzą, że stare powiedzenie "twardy jak skała" niewiele ma wspólnego z rzeczywistością. Skala nie jest niezniszczalna, chociaż nie poddaje się łatwo - proces niszczenia może zabrać siłom natury nawet miliony lat. Od czasów rewolucji przemysłowej, która rozpoczęła się w połowie XVIII wieku, nie tylko przyroda, lecz również człowiek kreuje, często w niezamierzony sposób, rzeźbę Ziemi. Obecny kształt oraz położenie kontynentów są efektem ruchów platform tektonicznych - gigantycznych płyt, które tworzą skorupę ziemską. "Najmłodszym", bo liczącym sobie jedynie 200 min lat, efektem tych ruchów jest powstanie Oceanu Atlantyckiego i połączenie się Indii z pozostałą częścią Azji. Przez 4600 milionów lat swego istnienia Ziemia nie raz zmieniała swoje oblicze. Płyty tektoniczne W rezultacie wzajemnego zbliżania się i oddalania płyt tektonicznych, skorupa ziemska pęka, fałduje się i wypiętrza, tworząc łańcuchy górskie. Naukowcy wyróżniają trzy zasadnicze zdarzenia w stosunkowo niedawnych procesach tworzenia się gór (orogenezach). Kolizja platformy afrykańskiej z europejską spowodowała wypiętrzenie się Alp: Himalaje powstały, gdy Indie zderzyły się z Azją; natomiast Andy to efekt wsunięcia się platformy Antarktydy, która częściowo tworzy dno Oceanu Spokojnego, pod platformę, na której spoczywa Ameryka Południowa. Wymienione pasma to góry młode, ich postrzępione szczyty nie zostały jeszcze wygładzone przez procesy fizyczne czy chemiczne bez ustanku zmieniające rzeźbę ziemi. Dla ukształtowania powierzchni niemałe znaczenie mają również wybuchy wulkanów i trzęsienia ziemi. Wprawdzie w wyniku trzęsień ziemi zniszczenia są bardzo spektakularne, jednak nie mają wielkiego znaczenia dla rzeźby terenu. Inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku wulkanów, które podczas erupcji wyrzucają na powierzchnię materiał z głębi ziemi i wydatnie wpływają na postać istniejących już skał. Wietrzenie Skorupa ziemska zbudowana jest ze skał. Wszystkie miękkie substancje, które ogólnie nazywamy glebą, to ich pochodne. Podstawową silą niszczącą tak twardy materiał jest wietrzenie. czyli erozja pod wpływem czynników atmosferycznych. Istnieją 2 rodzaje wietrzenia: mechaniczne, czyli rozkruszanie skat, i chemiczne, czyli ich rozpuszczanie. Głazy powstają pod wpływem działania ciśnienia: wulkaniczne - w głębi ziemi. w wyniku stygnięcia magmy; osadowe - na dnie morza, w efekcie osadzania się mułu, drobnych kamyczków oraz szczątków organicznych. Łuszczenie, czyli odłupywanie się kolejnych warstw skały, rzeźbi niecodzienne kształty jak te w Arabii Saudyjskiej. Na skałach osadza się też, niesiony przez wiatr, piasek. Inną ciekawostką są pustynne wydmy. Osady piasku niesionego przez wiatr tworzą malowniczy krajobraz. Czynniki atmosferyczne Skała nie jest jednolitą masą. W jej wnętrzu znajdują się liczne szczeliny oraz gładkie powierzchnie, oddzielające od siebie poszczególne warstwy. W momencie wyniesienia głazu na powierzchnię, działające na niego ciśnienie maleje, warstwy powoli się rozchodzą, pękając w coraz to nowych miejscach. Te naturalne pęknięcia, szczeliny i rozwarstwienia sprawiają, że skała staje się bardziej podatna na działanie czynników atmosferycznych. Na przykład, zamarzająca w szczelinach Aoda zwiększa swą objętość, tym samym poszerzając szczelinę. Zjawisko to nosi nazwę rozsadzania skał i można je porównać do zniszczenia wywołanego przez korzenie roślin, które klinem wbijają się w podłoże, powoli je rozsadzając. Wietrzenie chemiczne odbywa się za pośrednictwem wody, transportującej minerały i związki chemiczne, które wraz z nią wnikają w głąb skały lub ją omywają. Na przykład tlen. będący naturalnym składnikiem wody, reaguje z żelazem. Erozja Najczęstszą formą destrukcyjnego oddziaływania na powierzchnię Ziemi jest erozja, tzn. niszczenie poprzez bezpośrednie działanie wody. rzek. fal morskich, wiatru i lodu. Rzeki oddziaływają na skałę w dwojaki sposób: fizycznie oraz chemicznie. Transportują rozdrobnione kruszywo a nawet duże głazy, a także wiążą zawarte w niej pierwiastki i związki. Rzeki żłobią doliny, którymi niosą materiał do morza, gdzie z naniesionych osadów powstają nowe skały. Morze bezustannie zmienia kształt wybrzeża, w jednym miejscu wymywa brzeg, w innym go nadbudowuje. Wiatr jest w stanie przenosić m drobne cząsteczki, np. piasku, na zdumiewająco długie dystanse. W południowej Anglii zdarza się, że samochody pokrywa warstwa drobnego czerwonego pyłu z Sahary. Zjawisko grawitacji Na stromiznach i osuwiskach siła grawitacji zmienia krajobraz powodując obsuwanie się materiału skalnego, czyli okruchów skalnych powstałych w wyniku wietrzenia. W zjawisku obsuwania się ziemi woda spełnia rolę swoistego "smaru", zmniejszając tarcic pomiędzy poszczególnymi kamykami. Obsuwanie się lądu może być powolne lub przebiegać niezwykle gwałtownie, nawet z prędkością ponad 100 metrów na sekundę. Najwolniejsze obsuwanie zwane jest pełzaniem i postępuje z prędkością kilku centymetrów rocznie. W takim przypadku efekty zauważalne są stosunkowo późno, dopiero, gdy ściany, płoty czy drzewa na obsuwającym się podłożu zaczynają wyraźnie się pochylać. Przesiąknięte wodą gleby i gliny pozostają latami nieruchome, ale na skutek trzęsienia ziemi albo erupcji wulkanu, mogą stać się przyczyną lawiny błotnej. Większość ofiar i zniszczeń w czasie erupcji wulkanu Mount Pinatubo na Filipinach w czerwcu 1991 r. spowodowała lawina błotna, która zalała wiele budynków. Podobne katastrofy są wynikiem powstawania lawin śnieżnych, kamiennych lub obu tych zjawisk jednocześnie. Zlodowacenia W ciągu wielu milionów lat, klimat ziemski ulegał wielu zmianom, co także wpłynęło na ukształtowanie powierzchni naszej planety. Podczas ostatniego zlodowacenia wielkie masy wody zostały skute lodem i utworzyły na biegunach gigantyczne czapy lodowe. Czapa północna była tak rozległa, że swymi krańcami sięgała daleko na południe, do Europy oraz Ameryki Północnej. W tamtych czasach lód pokrywał około 30<7c powierzchni kontynentów, podczas gdy dziś pod lodem znajduje się tylko 109< lądów. W porównaniu z dniem dzisiejszym, w epoce lodowcowej poziom morza znajdował się o 80 m niżej. Topniejący lód musiał więc wydatnie wpłynąć na obraz powierzchni Ziemi. To właśnie wtedy powstała cieśnina Beringa, oddzielająca Alaskę od Syberii, a Irlandia i Wielka Brytania oderwały się od reszty Europy, podobnie jak Australia od Nowej Gwinei. Lodowce Lodowce - jęzory zamarzniętego śniegu - występują wysoko w górach i w rejonach pokrytych wiecznym lodem. Co roku z lodowców Grenlandii oraz Antarktydy odrywają się góry lodowe, które dryfując po morzach, stanowią duże zagrożenie dla statków. Lodowce znacznie przyczyniły się do uformowania powierzchni północnych rejonów naszej planety. Pełzając po kontynentach zachowywały się jak gigantyczny hebel - odcinały od podłoża skały, które stały na ich drodze, i drążyły głębokie doliny. To dzięki działalności lodowców stare góry w-1 północnej Szkocji są niskie i stosunkowo łagodne. W wielu miejscach lodowce dosłownie wyrwały z podłoża kilkumetrowe warstwy skal. które osadzały się w danym miejsc) przez miliony lat. Osady W momencie przekroczenia granicy wiecznych śniegów, lodowiec wkracza w tak zwaną strefę ablacji, czyli obszar gdzie ulega topnieniu. Na tym etapie transportowany materiał jest porzucany i tworzy moreny. W tyle lodowca, gdzie kończy się już proces topnienia, a on sam zmienia się w rzekę, pozostaje morena tylna, dzięki której naukowcy są teraz w stanie odtworzyć gdzie zanikły dawno już nieistniejące lodowce. Podobnie jak rzeki i ich dopływy, lodowce dzielą się na główne i boczne. Lodowiec boczny łączy się z głównym spływając z doliny, która sam wydrążył. Dno tej doliny leży wyżej niż dno lodowca głównego. Gdy lody stopnieją, pozostaje po nich system dolin z jedna podstawowa (w kształcie litery U), i wieloma bocznymi. którymi płyną strumienie wpadające do potoku głównego. Tego typu formacje są charakterystyczne przede wszystkim dla Alp. Dowodem na przenoszenie przez lodowce materiałów skalnych są tzw. głazy narzutowe czyli pojedyncze bloki skalne zdecydowanie różniące się budową od terenu, na którym się znajdują. Działalność człowieka Rozwój inżynierii lądowej to także jeden z elementów kształtujących powierzchnię naszej planety. Sztandarowym przykładem może tu być Holandia, której mieszkańcy szczycą się tym, iż sami stworzyli swój kraj. Dzięki systemowi grobli i tam chroniących tereny przybrzeżne przed zalaniem, Holendrzy powiększyli obszar państwa o około czterdzieści procent. W ten sposób osuszony depresyjny teren podmorski nosi nazwę poldera. Zapotrzebowanie na słodką wodę oraz korzyści płynące z hydroelektrowni przyczyniły się do budowy wielu sztucznych zbiorników wodnych. Lakę Mead w Newadzie, w Stanach Zjednoczonych, powstało w wyniku spiętrzenia wody na rzece Kolorado poprzez budowę tamy Hoover. Na granicy Egiptu i Sudanu znajduje się sztuczne jezioro Nasera powstałe dzięki wybudowaniu na Nilu tamy asuańskiej, oddanej do użytku w 1968 roku. Tamę tę wybudowano przede wszystkim w celu zabezpieczenia okalających terenów przed regularnymi powodziami oraz zapewnienia okolicznemu rolnictwu pewnych zapasów wody. Egipt od początku cierpiał zarówno z powodu niedostatków, jak i nadmiaru wody w Nilu. Spodziewano się. że tama może rozwiązać te odwieczne problemy. Zagrożenia Tama asuańska okazała się jednak przykładem tego czym może skończyć się ingerowanie w naturalny porządek świata. Okazało się, iż odcięła ona naturalny dopływ świeżego mułu, który użyźniał egipskie tereny rolnicze oraz nabudowywał deltę Nilu. Cały materiał niesiony przez rzekę zatrzymuje się teraz na tamie, w zastraszającym tempie zamulając jezioro Nasera. Proces ten doprowadzi do dalszych zmian w krajobrazie Egiptu. Na rzeźbę terenu wydatnie wpływa też budowa dróg i trakcji kolejowych, która wymaga drążenia tuneli, głębokich wykopów czy tworzenia nasypów. Hałdy górnicze zniekształcają krajobraz wielu regionów przemysłowych na świecie. Usuwanie drzew i innych roślin, których korzenie wiążą glebę, przyczynia się do silnej erozji. Efektem tego typu działalności jest na przykład teren Dust Bowl na Wielkich Równinach w Stanach Zjednoczonych. Intensywny wyrąb drzew w dorzeczu Amazonki w Ameryce Południowej może także doprowadzić do równie poważnych konsekwencji. Jeziora W jeziorach kuli ziemskiej znajduje się czterokrotnie więcej wody niż we wszystkich rzekach. Jednak żywot jezior jest stosunkowo krótki. Bez stałych dostaw świeżej wody szybko zniknęłyby z powodu parowania, zamulania i wypływających strumieni. Geografowie różnie klasyfikują jeziora, na przykład ze względu na sposób utworzenia, stopień zasolenia, czy też możliwości rozwijania się w nich organizmów żywych. Część jezior uformowała się w wyniku ruchów skorupy ziemskiej lub działalności wulkanów, inne są efektem przemieszczania się dawno nieistniejących lodowców lub odcięcia zatoki od morza czy oceanu. Wiele zbiorników wodnych zostało stworzonych przez człowieka na potrzeby hydroelektrowni i inne. Uskoki tektoniczne oraz ruchy skorupy ziemskiej przyczyniły się do powstania największego jeziora na świecie, Morza Kaspijskiego, oraz najgłębszego na kuli ziemskiej, leżącego na Syberii, jeziora Bajkał. Jeziora pochodzenia wulkanicznego Najczęściej spotykanym rodzajem tego typu jezior są zalane wodą kratery wulkanów. Do największych należy słynne Crater Lakę na wulkanie Mazania w stanie Oregon (USA). Crater Lakę powstało około 6600 lat temu, ma średnicę długości 10 km oraz głębokość 589 metrów. Czasami potoki lawowe odcinają część doliny w Taż ze znajdującą się w niej wodą tworząc nowe zbiorniki wodne, takie jak na przykład jezioro Kiwu w Rowie Środkowoafrykańskim, na granicy Zairu i Rwandy. Przed erupcją wody doliny Kiwu spływały na północ do Nilu. Jednak po odcięciu ich przez potok lawy, Kiwu odprowadza wodę rzeką Ruzizi do jeziora Tanganika. Na półkuli północnej najczęściej można spotkać jeziora uformowane przez lodowce w okresie ostatniego zlodowacenia. Olbrzymia większość jezior w Polsce powstała w ten właśnie sposób, podobnie jak około 60 tysięcy jezior Finlandii oraz jeziora alpejskie. Słone jeziora Większość jezior wypełnionych jest wodą słodką, stale dostarczaną przez źródła i strumienie. Jednakże jeśli dopływ i odpływ słodkiej wody jest ograniczony, staje się ona coraz bardziej nasycona związkami mineralnymi, pochodzącymi z erozji otaczających jezioro skał. Jednocześnie w wyniku parowania, w zbiorniku systematycznie ubywa wody. Typowym przykładem słonego jeziora może być Great Salt Lakę (USA). Dwa wielkie słone jeziora - Morze Kaspijskie oraz Jezioro Aralskie - znajdują się w południowo-zachodniej Azji. Jezioro Aralskie było kiedyś czwartym pod względem powierzchni jeziorem na Ziemi. Jednak odkąd zmieniono bieg dwóch jego dopływów, powierzchnia tego kolosa zmniejszyła się z 77451 km2 do 40000 km2, dając mu w rezultacie 6 pozycję na świecie. Najbardziej zasolone są wody Morza Martwego, położonego na granicy pomiędzy Jordanią i Izraelem. Średnia zawartość soli w tym jeziorze jest aż 9 razy wyższa niż w morzach i oceanach. Sztuczne zbiorniki wodne Sztuczne jeziora to stworzone przez człowieka zbiorniki wodne, wykorzystywane do składowania wody dla celów użytkowych, przemysłowych lub dla zasilania hydroelektrowni. Zbudowane przez człowieka zbiorniki mogą być różnej wielkości, a największe z nich to Jezioro Nassera, powstałe w wyniku zatamowania Nilu na granicy Egiptu i Sudanu, oraz jezioro Mead na rzece Kolorado w Stanach Zjednoczonych. Lodowce ostatniego zlodowacenia wyżłobiły w podłożu głębokie bruzdy, które następnie zostały wypełnione wodą z topniejącej masy lodu. Uwolniony materiał skalny, wcześniej uwięziony w lodzie, zatamował odpływ wody, tworząc w ten sposób jeziora. Pojezierze Mazurskie zostało w większości uformowane w bruzdach polodowcowych zalanych wodą z topniejącego lodu. Na terenach zbudowanych z wapieni możliwe jest powstanie jezior pod powierzchnią ziemi. Wapienie stopniowo są rozpuszczane, a następnie wymywane przez wodę, w wyniku czego tworzy się zapadlisko z licznymi jeziorami oraz rzekami. Podobne zjawisko występuje na obszarach bogatych w złoża soli. Krajobraz pustynny Na ponad jednej trzeciej powierzchni Ziemi brakuje wody. Obszar ten pokrywają praktycznie pozbawione życia piaszczyste pustynie lubjalowe tereny porośnięte trawami. Tajemnica deficytu wody na tak rozległej powierzchni kuli ziemskiej kryje się w sposobie cyrkulacji atmosfery wokół naszej planety. Wokół równika, gdzie panuje bardzo wysoka temperatura, gorące, wilgotne powietrze raptownie unosi się do góry i stygnie. W trakcie gwałtownych wyładowań atmosferycznych woda wraca na Ziemię w postaci deszczu, natomiast chłodne powietrze pozostaje w górnych warstwach atmosfery i zanim opadnie, przesuwa się na północ lub na południe. Masy zimnego powietrza docierają do powierzchni Ziemi w rejonie dwóch stref położonych w pasie pomiędzy 15° a 35° szerokości geograficznej północnej lub południowej. Jak powstaje pustynia? Opadające zimne masy powietrza nagrzewają się i absorbują wilgoć zawartą w atmosferze. W ten sposób na pewnych obszarach, na przykład na Saharze, przez cały rok panuje wysokie ciśnienie. Wiatry, które zawsze wieją od wyżu do niżu, nie pozwalają na dotarcie w te rejony wilgotnego i powietrza znad oceanów. Innego rodzaju pustynie tworzą się na obszarach "osłoniętych od deszczu", czyli na terenach, gdzie wilgotne powietrze nie ma dostępu ze względu na sąsiedztwo gór lub znaczne oddalenie od zbiorników wodnych. Paradoksalnie, pustynie powstają również tuż nad brzegami oceanów. Zimne prądy morskie ochładzają morskie powietrze, które w rezultacie pozbywa się wilgoci. W momencie, gdy zimne i suche powietrze dociera nad nagrzany ląd, łatwo absorbuje wodę zawartą w atmosferze i unosi się do góry. Pustynie świata Na terenie Afryki znajduje się nie tylko największa pustynia świata - Sahara - lecz również, położona nad brzegiem oceanu. Pustynia Namib, Pustynia Arabska oraz znajdująca się na południu kontynentu półpustynia Kalahari. Na wschód od Morza Kaspijskiego, w Azji, znajduje się Pustynia Kara-kum; na granicy Indii i Pakistanu rozciąga się Pustynia Thar; natomiast w Australii Wielka Pustynia Piaszczysta oraz Wielka Pustynia Wiktorii. W Ameryce Południowej, u wybrzeży oceanu powstała Pustynia Atacama, a w Ameryce Północnej, na "osłoniętych od deszczu" Wielkich Równinach suche tereny pokrywają znaczne obszary lądu. Pustynia to miejsce, w którym roczne opady nie przekraczają 25 cm, natomiast parowanie przewyższa ich ilość. Jednak nie wszystkie pustynie to obszary o klimacie gorącym. Na przykład na Pustyni Gobi, położonej na granicy Chin i Mongolii, w zimie temperatury spadają nawet do -40°C. Kolejnym przykładem może być Patagonia w Argentynie oraz pokryte lodem obszary Antarktydy czy Grenlandii, gdzie opadające zimne, ciężkie powietrze podwyższa ciśnienie atmosfery. Pustynie piaszczyste Dla większości ludzi, pustynia to rozległy teren przypominający piaskownicę. Tymczasem pustynie piaszczyste, z arabskiego zwane ergami, to tylko jedna piąta wszystkich suchych obszarów na świecie. Podstawowym czynnikiem wpływającym tu na rzeźbę terenu jest wiatr. Może on przesuwać ziarenka piasku po powierzchni, w wyniku czego powstają charakterystyczne faliste zmarszczki, lub przerzucać je ruchem skokowym. Zjawisko takie nosi nazwę saltacji. Opadające cząstki poruszają inne ziarenka, które porwane przez wiatr transportowane są dalej. Piasek, który osadza się na powierzchni nabudowuje wzniesienia i tworzy doliny - w ten sposób powstają wydmy. Najczęściej wydmy zaczynają formować się wokół pewnej nierówności terenu. Jeżeli kierunek wiatru na danym obszarze jest zmienny, wydmy nie tworzą konkretnych kształtów. W sytuacji, gdy wiatr wieje mniej więcej z jednego kierunku, przybierają one formy bardzo charakterystyczne. Na przykład, sierpowe wydmy o nazwie barchany mają jedno łagodne zbocze zwrócone w stronę wiatru (nawietrzne) oraz drugie, strome, zwrócone w przeciwnym kierunku (podwietrzna). Wiatr porywa ziarenka piasku w górę zbocza nawietrznego aż do momentu, gdy spadną w dół stromego zbocza pod wietrznego. W ten sposób barchany wolno przesuwają się zgodnie z kierunkiem wiatru. Cieńsza warstwa piasku na krańcach wydmy przemieszcza się szybciej, tworząc charakterystyczne wygięcie w kształcie sierpa. "Wędrujące" piaski Silne wiatry wiejące przez pustynie porywają z powierzchni ziemi cząsteczki zarówno drobne jak i grubsze. Te drugie nie unoszą się wyżej niż 2 metry nad powierzchnię, jednak pozostałe wędrują wysoko i mogą być transportowane na dalekie odległości. Pustynne burze, w trakcie których olbrzymie chmury pyłów unoszą się w powietrze, mogą stanowić poważne zagrożenie dla ludzi. Część pyłów przedostaje się do wyższych partii atmosfery i powraca na Ziemię podczas ulewnych deszczy. opadając na obszary oddalone o tysiące kilometrów. Na przykład nawiedzające Włochy oraz Alpy tak zwane "krwawe deszcze" to efekt zabarwienia wody deszczowej przez pyły pochodzące z Sahary. Jeżeli pyły atmosferyczne opadną na teren, gdzie możliwa jest ich akumulacja, na przykład na teren trawiasty, cząsteczki zbijają się i tworzą tzw. lessy. Warstwy tej delikatnej skały pokryte są cienką powłoką, która chroni je przed erozją. Erozja Wiatr nie jest w stanie samodzielnie zniszczyć twardej skały. Tym niemniej zaopatrzony w ostre narzędzie, jakim są niesione ziarenka piasku, może być bardzo niebezpieczny - drąży jaskinie w skalnych ścianach, tworzy formy skalne w kształcie grzybów, stołów, piedestałów i ambon, ściera i poleruje powierzchnię skał. Naukowcy są zgodni, iż nie tylko wiatr odpowiedzialny jest za wietrzenie bloków skalnych. Wiatr może jedynie porywać drobne cząstki będące efektem niszczenia przez inne siły natury. Około 80% pustyń na świecie to kamieniste hamady lub żwirowe regi. Podobnie jak erg, obie nazwy pochodzą z języka arabskiego. Występuje kilka czynników rozbijających twarde bloki skalne na części. Na dużych wysokościach oraz na pustyniach, gdzie panują niskie temperatury, mróz mechanicznie rozbija i kruszy wielkie głazy. Podobnie działa raptownie zmieniająca się temperatura, gdyż silnie nagrzana w ciągu dnia skała łatwo pęka pod wpływem niskiej temperatury panującej w nocy. Pustynni wędrowcy opowiadają o głośnych "wystrzałach", które można usłyszeć o zmierzchu. To pękają skały zbyt gwałtownie stygnące po upalnym dniu. Działanie człowieka Człowiek również przyczynia się do erozji suchych obszarów kuli ziemskiej. Wspomniane już "wywianie" części Wielkich Równin na zachodzie Stanów Zjednoczonych w 1930 roku było efektem rabunkowej gospodarki ziemią przez amerykańskich farmerów. Zniszczona gleba stała się całkowicie bezbronna wobec siły wiatru. Podobny los spotkał Sahel - suche tereny trawiaste na południe od Sahary. Wypasane tam w zbyt dużej ilości zwierzęta całkowicie zniszczyły trawy, natomiast ludzie wycięli wszystkie drzewa i krzewy potrzebne im na opał. Dopóki na Sahel było tyle wody, aby mogły tam zapuszczać korzenie nowe rośliny, wydawało się, że natura jak zwykle sobie poradzi. Jednak, gdy w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych naszego stulecia, obszary Sahel nawiedziła seria dotkliwych susz te całkowicie bezbronne tereny nieodwracalnie przeobraziły się w pozbawione życia pustynie. Padły miliony zwierząt hodowlanych, głodujący ludzie musieli szukać sobie nowego miejsca do życia. Pustynny bruk Bardzo interesujący rodzaj pustyni można zaobserwować na przykład w Australii. Jej powierzchnia zbudowana jest z mozaikowo przylegających do siebie kamyczków, które tworzą zbitą, gładką powierzchnię. Jest ona efektem wywiania lub wypłukania drobnego materiału skalnego. W wyniku nieustannego działania różnych czynników atmosferycznych pozostały grubszy materiał stopniowo scala się z podłożem i dodatkowo zostaje scementowany przez pochodzące z wody minerały. Same kamyki są często pokryte tzw. "pustynnym lakierem", czyli cienką warstewką tlenków żelaza i manganu. To właśnie tlenek żelaza odpowiada za czerwoną barwę wielu krajobrazów spotykanych na pustyni. Z drugiej strony, suche tereny gdzie dominują węglan wapnia (podstawowy składnik wapieni) oraz gips, charakteryzują się jasnobladą kolorystyką. Tam skały są twarde i niełatwo ulegają niszczącej sile erozji. Dzięki tej odporności stanowią warstwę ochronną dla minerałów, które znajdują się pod spodem. Działanie wody Choć trudno w to uwierzyć, wiele form krajobrazu pustynnego powstało w wyniku działania wody. W przeszłości niejedna pustynia mogła być obszarem zasobnym w wodę, po którym płynęły rwące rzeki, a szczyty gór odbijały się w tafli jezior. 7000 lal temu, na przykład, Saharę porastał)1 bujne trawy, na których pasły się słonie, żyrafy i lwy. Taki obraz największej obecnie pustyni świata został utrwalony na prehistorycznych malowidłach pochodzących z terenów Sahary centralnej. Nie ma wątpliwości, że od mniej więcej 3200 lat jakiekolwiek życie jest tam niemożliwe. W dzisiejszych czasach woda nadal rzeźbi pustynne krajobrazy. Burze na pustyniach należą wprawdzie do rzadkości, lecz potrafią być tak gwałtowne, iż powodują nawet powodzie. Rwące potoki wody mkną wtedy dolinami, porywając wielkie ilości luźnych kamieni i piachu. Tego typu suche doliny, które po gwałtownej ulewie przekształcają się w koryta rzek, zostały nazwane wadi. W miarę ich powiększania, sąsiednie skały pękają wzdłuż pionowych szczelin, a powstałe bloki noszą nazwę ostańców lub gór stołowych. Stożki napływowe i saliny Na obszarach pustynnych, silnemu wietrzeniu ulega nie tylko dno doliny, lecz także jej zbocza. Luźny materiał skalny z łatwością osuwa się w dół. a okresowe potoki porywają go ze sobą i ostatecznie osadzają u wylotu doliny. Porzucony tu przez wodę materiał skalny osadza się i tworzy tzw. stożek napływowy. Sąsiadujące stożki łączą się ze sobą w okalający kotlinę wieniec stożków zwany bajada (czyt. bahada). Innym typowym tworem w regionach suchych i jałowych są saliny. Powstają w odciętych od morza lagunach lub na depresjach, gdzie wpływająca woda nie ma swojego ujścia. Obszary te są zasilane nie tylko przez okresowe źródła powstałe po silnych opadach deszczu, lecz także przez przenikającą do nich wodę morską. Z szybko parującej wody wytrąca się sól, która pozostaje na dnie saliny w postaci białego osadu. Saliny mogą osiągać wielkie rozmiary. Ich płaskie rozlegle powierzchnie są często wykorzystywane przez kierowców bijących rekordy prędkości na lądzie. Stoki i osuwiska Zbocza górskie są dla naukowców bogatym źródłem wiedzy na temat tego, w jaki sposób kształtuje się wygląd powierzchni naszej planety. Badając zbocza można się dowiedzieć, co jest przyczyną erozji gleb oraz osuwania się wielkich mas gruntu. Dzięki wiedzy uzyskanej w trakcie obserwacji zboczy górskich udało się uniknąć wielu niebezpiecznych katastrof. W październiku 1963 roku wezbrana woda przedostała się przez 266 metrową betonową tamę Yaiont w pomocnych Włoszech. Ściana wody o wysokości 70 metrów, niosąca ze sobą miliony ton mułu oraz okruchów skalnych, zalała położone nieopodal uzdrowisko Longarone, zabijając 2 tysiące osób. Późniejsze dochodzenie wykazało, że bezpośrednią przyczyną katastrofy było osunięcie się do jeziora olbrzymich mas gruntu. Skały, które przedostały się do zbiornika retencyjnego, podniosły poziom wody, a ta z łatwością przelała się przez tamę. Ideał W żadnym krajobrazie nie istnieje idealnie równa powierzchnia. Zawsze mamy do czynienia z mniej lub bardziej nachylonym zboczem. Może ono być strome lub łagodne, dzikie lub zagospodarowane przez człowieka. Od wielu lat, geomorfolodzy, czyli naukowe} zajmujący się ukształtowaniem powierzchni Ziemi, prowadzą badania nad zjawiskami charakter} -stycznymi dla zboczy. Między innymi mierzą prędkość, z jaką cząstki gruntu przesuwają się w dół stoku. Jedną z metod wykorzystywanych do tego celu jest obserwacja ruchu słupków wbitych w podłoże na linii łączącej punkty, znajdujące się na tej samej wysokości. Ruchy głębszych warstw gruntu bada się za pomocą głęboko osadzonych drewnianych kotków, które jednak trudno jest później odnaleźć. Geomorfolodzy próbują ustalić przy jakim kącie nachylenia grunt nie osuwa się, a także jak rodzaj skał oraz sposób ich ułożenia wpływają na zachowanie się zbocza. Ruchy masowe Termin ten opisuje powierzchniowe ruchy mas skalnych, spowodowane działaniem siły grawitacji. Grunt osuwa się, gdy jego spójność oraz tarcie wewnętrzne zostaną przezwyciężone przez ciężar skat, gleby oraz zawartej w nich wody. Oznacza to, że grunt na zboczu osuwa się, jeśli wzrasta nacisk materiału skalnego na podłoże lub jeśli maleje spójność tego materiału, co może być spowodowane wieloma czynnikami. Jeżeli klif nad brzegiem morza zostanie pod-myty przez fale, na część zbocza, znajdującą się bezpośrednio nad częścią wymytą, działa zbyt duży nacisk, co w konsekwencji prowadzi do zawalenia się tej części. To typowe dla wielu nadmorskich rejonów zjawisko można z łatwością zaobserwować w Normandii i w południowej części Wielkiej Brytanii. Nacisk na podłoże wzrasta również wtedy, gdy zwiększy się ciężar materiału, który na nim spoczywa. Na przykład efektem obfitych opadów deszczu może być znaczne nasiąknięcie gruntu wodą. a co za tym idzie - zwiększenie jego ciężaru. Podobnie dzieje się. gdy lodowiec - wielka, ruchoma masa lodu - osadza na zboczu tzw. morenę . czyli zwały bloków skalnych i gruntu. Obrywanie i spełzywanie Ruchy masowe to ogólny termin opisujący przemieszczanie się gruntu w dół zbocza. Geomorfolodzy rozróżniają jednak wiele rodzajów tych ruchów, na przykład: obrywanie, osuwanie, spełzywanie, czy spływ gruntu lub błota. Wspomniane wyżej obrywy nie są ograniczone do nadmorskiego klifu. Częste są również w górach, gdzie zamarzająca w szczelinach skalnych woda zwiększa swoją objętość i rozsadza skały. Szczeliny stale się powiększają, skała pęka, a luźne okruchy staczają się w dół zbocza. Czasami nawet większe masy skalne odrywają się i gwałtownie spadają. U podnóża góry powstaje rumowisko, które ma wysoce niestabilne zbocza. Nawet pod wpływem padającego deszczu, zsuwają się z nich luźne kamienie oraz głazy. Zdarza się, że materiał skalny zostaje scalony przez lód. Wtedy w okresie odwilży spada gwałtownie do stóp rumowiska. Działanie wody deszczowej W suchym klimacie, gdzie roślinność jest uboga, zbocza gór nie są "umocnione" przez scalające glebę korzenie, ani osłonięte od kropel deszczu rozbijających drobne cząstki podłoża. Przy każdym uderzeniu, grudki ziemi rozpryskują się we wszystkich kierunkach, przede wszystkim w dół. Działanie wody deszczowej jest najbardziej dotkliwe tam, gdzie stromizna jest największa, na przykład na graniach. Odsłonięte stoki są również bezbronne wobec erozji powierzchniowej, która prowadzi do wyjałowienia górnej warstwy gleby. Na terenach, gdzie deszczówka nie jest w stanie wsiąknąć w grunt, woda spływa w dół zbocza po powierzchni, systemem drobnych kanalików. Jest to tak zwany spływ powierzchniowy, który porywa ze sobą luźne cząstki gleby i transportuje je do strumieni oraz rzek. W rezultacie większość żyznych niegdyś gleb trafia na dno morza. Wydry Wydry występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, Australii i Nowej Zelandii. Istnieje 12 gatunków wydr. Ssaki te prowadzą wodny tryb Życia i można je znaleźć zarówno w morzach jak i wodach słodkich. Większość gatunków wydr radzi sobie dobrze również na lądzie. Wydry należą do rodziny łasicowatych i w tej rodzinie są jedyną grupą zwierząt prowadzących rzeczywiście wodno-lądowy tryb życia. Przedstawiciele różnych gatunków wydr mają bardzo podobny wygląd, chociaż różnią się wielkością ciała. Ciało najmniejszego gatunku - wydry indyjskiej - ma długość do sześćdziesięciu sześciu centymetrów. Wszystkie wydry mają opływowy kształt ciała, małą głowę i gruby, zwężający się ku końcowi ogon. Odnóża są dość krótkie, zaopatrzone w ostre pazury i błonę pławną między palcami. Sierść wydr jest gęsta i nieprzemakalna. Zwyczaje Większość wydr żyje w bezpośredniej bliskości wody - na bagnach, nad jeziorami, stawami, rzekami i potokami. Wydry morskie można spotkać tylko na wybrzeżach morza. Schronieniem i legowiskiem wydr są zwykle nory wykopane na brzegu. Otwór wejściowy do nory może być pod wodą lub na powierzchni. Wydra morska jest ze wszystkich gatunków wydr najbardziej związana z wodą - osobniki tego gatunku nawet śpią w wodzie, owijając się w zwoje glonów morskich i utrzymując dzięki temu bezpieczną pozycję ciała podczas snu. Wydry morskie również kopulują i rodzą się w morzu. Tutaj też zdobywają pożywienie. Zasadniczo wydry prowadzą nocny tryb życia, ale w miejscach, gdzie nie są niepokojone przez człowieka, są również aktywne w ciągu dnia. Wydry są zwierzętami wydającymi rozmaite odgłosy: chichoty, szczeknięcia, ćwierkania, pomruki, chrząkania i warknięcia. Za ich pomocą sygnalizują one swój aktualny nastrój, witają się, alarmują, ostrzegają potomstwo i łączą się w pary. Zachowania Zachowania socjalne wydr są zróżnicowane. Kilka gatunków tych ssaków, na przykład wydra europejska (Lutra lutra), prowadzi samotniczy tryb życia, chociaż pary samców i samic w okresie rozrodczym mogą ze sobą przebywać przez długi czas. Inne gatunki, szczególnie arirania, wydra plamo szyjna oraz wydry indyjskie są spotykane w małych grupach. U kilku gatunków wydr wykazano istnienie terytoriów, które są oznaczane substancjami zapachowymi wytwarzanymi przez gruczoły umieszczone u nasady ogona, a także odchodami oraz moczem. Wydry żyjące w grupach rodzinnych posiadają wspólne dla wszystkich członków grupy miejsca, w których zakopują odchody i mocz. Często uważa się, że wydry są bardzo wesołe. Wykonują w wodzie różne zabawne ewolucje -nurkują, skaczą na siebie, wynoszą na powierzchnię różne przedmioty. Ten rodzaj zachowań jest najprawdopodobniej sposobem ustalania związków socjalnych między wydrami. Pomaga również w znakowaniu terytorium i doskonaleniu technik łowieckich. Odżywianie się Wydry są mięsożerne i ich pokarmem jest to, co mogą najczęściej schwytać w swoim wodnym środowisku, czyli różne gatunki ryb, kraby, mięczaki i żaby. Niektóre gatunki, wśród nich wydra europejska, zjadają również żyjące w wodzie lub nad nią małe ptaki i ssaki. Wszystkie wydry na swoich pyszczkach mają sztywne włosy dotykowe, których używają pod wodą podczas polowania, chociaż różne gatunki wydr stosują różne metody chwytania zdobyczy. Niektóre łapią zdobycz przednimi łapami, inne chwytają ją pyskiem zaopatrzonym w silne zęby. Wydra morska jest najzręczniejsza i wykazuje dużą pomysłowość podczas żerowania. Nurkuje w poszukiwaniu jeżowców, krabów, małży i ślimaków. Pochwycone ofiary, a także kamienie wydry wynoszą na powierzchnie wody. Potem, leżąc na grzbiecie na powierzchni wody, uderzeniami w leżący na brzuchu kamyk rozbijają skorupę ofiary, aby dostać się do miękkich tkanek. Rozmnażanie Niektóre gatunki wydr mają ściśle określony czas rozrodu - zazwyczaj jest to wiosna. Inne mogą rozmnażać się o każdej porze roku. Ciąża trwa zwykle od sześćdziesięciu do osiemdziesięciu dni, a u niektórych gatunków zapłodnione jajo zagnieżdża się w macicy po kilku miesiącach od momentu zapłodnienia. Wielkość miotu jest zależna od gatunku i wynosi od jednego do sześciu młodych. Wydry z południa Afryki rodzą do pięciu młodych, a wydry morskie rzadko mają więcej niż jedno. Ich młode, urodzone w morzu, jest w momencie urodzin całkowicie owłosione, ma otwarte oczy i posiada zęby. Wydra europejska rodzi w podziemnych norach dwoje lub troje młodych. Są one nagie i ślepe, całkowicie bezradne do szóstego tygodnia życia. Zaczynają pływać w trzecim miesiącu życia i w tym czasie przestają też odżywiać się mlekiem matki. Z matką mogą tworzyć grupę rodzinną aż do jej następnego porodu. Gatunki chronione W ostatnich dziesięcioleciach bytowi wydr zagrażają katastrofy tankowców, zaraza olejowa, zanieczyszczenie wód i zanikanie ich naturalnych środowisk, spowodowane nieumiejętną, a często bezsensowną "regulacją" rzek i strumieni. Wiele wydr europejskich, szczególnie młodych osobników, ginie rozjechanych przez samochody na drogach, gdzie zwierzęta te pojawiają się w czasie wędrówki w poszukiwaniu odpowiedniego środowiska życia. Obecnie wszystkie gatunki wydr są chronione co oznacza, że nie można na nie polować. Najprawdopodobniej niektóre populacje tych zwierząt stały się do pewnego stopnia bardziej odporne na zanieczyszczenia środowiska, a w miejscach, gdzie kiedyś występowały a potem wyginęły, znowu zaczyna sieje widywać. Gatunki hieny Hiena cętkowana jest największym przedstawicielem gatunku, najbardziej rozpowszechnionym w całej Afryce. Żyje w rozmaitych środowiskach - na pustyni, w jałowym buszu i na terenach leśnych - od południowej części Sahary do Afryki Południowej, z wyjątkiem dorzecza Konga i terenów wysuniętych najdalej na południe. Zasięg występowania hieny cętkowanej zachodzi na tereny występowania pozostałych dwóch gatunków. Zwierzę to jest często pokryte dość długim, szorstkim futrem, koloru płowożółtego lub khaki, z nieregularnymi, czarnymi plamami. Łapy, pysk i koniuszek ogona są ciemnobrązowe lub czarne. Na szyi i ramionach znajduje się krótka, szczeciniasta grzywa. Hiena brunatna ma najmniejszy zasięg występowania, ale zamieszkuje najróżnorodniejsze środowiska. Można ją spotkać na pustyni, w zagajnikach, terenach trawiastych, otwartych terenach leśnych i wybrzeżach Afryki Południowej. Hiena pręgowana Hiena pręgowana - najmniejsza z hien - żyje na terenach najdalej wysuniętych na północ, wybierając otwarte, często skaliste, rejony wschodniej i północnej Afryki, oraz terytorium Bliskiego Wschodu, Arabii. Indii i niektórych południowozachodnich części byłego Związku Radzieckiego. Rzadko oddala się bardziej niż l O km od źródła wody. Jej szare lub jasnobrązowe. długie, kudłate futro jest ozdobione kilkoma brązowymi pręgami otaczającymi ciało. Wzdłuż kręgosłupa rozciąga się grzywa sztywnych włosów o długości sięgającej 20 centymetrów. Wszystkie hieny mają znacznie wyżej położone ramiona od zadnich części, więc ich plecy są wyraźnie pochylone do tyłu. Zwierzęta poruszają się inochodem, to znaczy obie nogi jednego boku poruszają się jednocześnie, przez co ciało charakterystycznie kołysze się podczas chodzenia. Hieny cętkowane mają zaokrąglone uszy, podczas gdy brunatne i pręgowane mają uszy o spiczastych końcach. Życie hien Chociaż często można je zobaczyć podczas dnia. hieny są aktywne głównie o zmroku i w nocy. Dzień spędzają na odpoczynku w swoich kryjówkach lub w ich pobliżu. Zwykle są to powiększone nory innych zwierząt lub też ustronne miejsca wśród skał czy w zaroślach. Hieny są zwierzętami terytorialnymi, zajmującymi dobrze strzeżony, ściśle oznaczony obszar wokół nory oraz szerszy rejon polowań. Powierzchnia tego ostatniego bywa bardzo różna. uzależniona od ilości dostępnego pożywienia. Hieny oznaczają granice terytoriów wokół jaskini wydzielinami z gruczołów odbytu, moczem i kałem. Hiena brunatna ma najlepiej rozwinięte gruczoły o najwyraźniejszym zapachu. Zostawia ona na źdźbłach trawy wydzieliny dwojakiego rodzaju - najpierw białą, potem czarną. Hiena cętkowana Hiena cętkowana jest chyba najbardziej towarzyskim zwierzęciem z wszystkich hien. Żyje w dużych grupach, swego rodzaju "klanach", mogących liczyć nawet 80 jednostek. Najczęściej spotyka się grupy składające się z mniej więcej piętnastu członków. Co jest rzadkie wśród zwierząt mięsożernych, osobnikami dominującymi są większe od samców samice. Zwierzęta obu pici i wszystkich grup wiekowych zawsze witają się w wysoce ceremonialny sposób - każde unosi do góry jedną nogę, by drugie mogło powąchać jego genitalia. Poza tym utrzymują kontakt za pośrednictwem rozmaitych odgłosów i dźwięków, z których tylko część jest słyszalna dla ludzkiego ucha. Każdy osobnik ma swój charakterystyczny głos. który może rozbrzmiewać na kilka kilometrów. To właśnie chichoczący głos hieny cętkowanej sprawił, że zdobyła ona sobie rozgłos jako śmiejąca się hiena. Zdobywanie pokarmu Do niedawna wszystkie hieny miały opinię padlinożerców żywiących się resztkami pozostawionymi przez inne zwierzęta. Tymczasem hiena cętkowana, obdarzona ostrym wzrokiem i wyczulonym węchem oraz posiadająca umiejętność grupowej współpracy, jest jednym z najskuteczniejszych i budzących największą grozę łowców. Hiena cętkowana może polować pojedynczo, ale częściej ściga upatrzoną zdobycz w stadach. Jest w stanie poruszać się z prędkością do 65 km na godzinę, więc może dogonić i zabić takie zwierzęta jak na przykład zebry. Hieny chwytają ofiarę za nogi i boki. wczepiając się tak mocno, że uciekające zwierzę przewraca się. Wtedy cale stado dosłownie rozdziera zdobycz na strzępy, pożerając do 15 kg mięsa na raz. Hieny uczą się podchodzenia do pasących się zwierząt w czasie, kiedy zwierzęta, na które polują, mają młode, ponieważ cielęta stanowią łatwy łup dla dorastających drapieżników. Szczęki hieny Szczęki hieny pręgowanej należą do najsilniejszych wśród wszystkich mięsożernych; są dość potężne, by odstraszyć lwy i tygrysy. Pozwalają właścicielom miażdżyć największe kości bydła i bawołów. Układ pokarmowy hien jest w stanie trawić kości - biały kolor kału pochodzi od wysokiej zawartości wapnia w zjedzonych kościach. Dieta hieny cętkowanej zależy od rejonu, w jakim żyje i od pory roku, ale wiadomo, że nie pogardzi ona mięsem nosorożca, lwa, lamparta, słonia i bawola. Poza tym poluje na wszystkie rodzaje antylop, jakie mieszkają w jej rejonie, je także owady, gady i pewną ilość trawy. Bez wątpienia nie wzgardzą żadną napotkaną padliną, nie cofną się też przez przeszukaniem wysypisk śmieci. Pożywiające się hieny konkurują ze sobą, czasami wyrywając ze zdobyczy jak największa ilość mięsa i uciekając z nią na bok. by nie została wyrwana im z pyska. Hieny brunatne Hieny brunatne i pręgowane nie są tak agresywnymi myśliwymi i zwykłe żywią się padliną, znajdując ją przy użyciu swojego czułego zmysłu węchu. Zazwyczaj polują samotnie bądź parami, zabijając też małe kręgowce i udomowione owce i kozy. Dopełnieniem ich pożywienia są owady, jaja. owoce i warzywa. Jeśli hiena brunatna natknie się na duże martwe zwierzę, czasami odgryza kawałki mięsa i zanosi je w sobie znane miejsce, aby zjeść później. Hieny brunatne żywią się też martwymi rybami i innymi zwierzętami morskimi. Ilość czasu poświęconego na polowanie lub szukanie pożywienia zależy od obfitości pokarmu. Wiadomo, że hieny brunatne potrafią aktywnie szukać pożywienia przez dziesięć godzin dziennie, a nawet dłużej. Hieny mogą się rozmnażać w dowolnej porze roku. choć większość młodych hieny brunatnej przychodzi na świat między sierpniem a styczniem. W przypadku hien cętkowanych pary tworzą się zwykle z członków jednego klanu, jednak wędrujące samce hieny brunatnej mogą łączyć się z samicami tej grupy, przez której terytorium właśnie przechodzą. Młode Nowonarodzone młode pozostają w pieczarze, a opiekuje się nimi jedna lub dwie samice. Zwykle wychodzą na powierzchnię w porze karmienia, ale dopiero w wieku około ośmiu miesięcy opuszczają bezpieczne schronienie. Mniej więcej w tym czasie zaczynają udawać się na wyprawy łowieckie lub łupieżcze w towarzystwie matki - ani ona, ani inne osobniki dorosłe nigdy nie przynoszą młodym pożywienia do jaskini. Prawdopodobnie chodzi o to, by drapieżniki nie zlokalizowały ich kryjówki podążając za zdradliwym zapachem jedzenia. Cętki stają się widoczne w wieku czterech miesięcy. Karmienie piersią trwa od jednego do półtora roku. Okres ciąży jest krótszy u hieny brunatnej i pręgowanej - trwa około 90 dni. Hiena brunatna zwykle rodzi dwa młode, hieny pręgowane mogą rodzić do pięciu szczeniąt w jednym miocie. W obu przypadkach młode są ślepe i bezbronne, a ich oczy otwierają się dopiero po dwóch tygodniach. W grupach rodzinnych hieny brunatnej inne samice poza matką również mogą karmić młode. Wszyscy członkowie rodziny przynoszą jedzenie dla młodych, które ukończyły trzeci miesiąc życia. Ochrona Wszystkie gatunki hien zniknęły z wielu miejsc, w których występowały niegdyś powszechnie. Główną tego przyczyną była działalność człowieka: polowania, trucie, zakładanie sideł. Czasami polowano na hieny dla sportu, ale częściej dlatego, że uważano je za zagrożenie dla zwierząt domowych. Na początku wieku hienę cętkowana uznano za szkodnika, zagrażającego innym dzikim zwierzętom i wytępiono. Jednak pomimo takiej rzezi ze strony człowieka, kooperacja w polowaniach i dzielenie się pożywieniem z innymi członkami stada sprawiły, że hieny cętkowane radzą sobie lepiej niż dwa pozostałe gatunki. Zarówno hieny brunatne, jak i pręgowane, są w niektórych rejonach zagrożone wytępieniem. Taka sytuacja jest wynikiem prześladowań ze strony człowieka, gdyż zwierzęta te okrzyknięto mordercami żywego inwentarza. Poza tym nastąpiła redukcja ich środowisk życiowych, zarówno w wyniku rozwoju cywilizacji, jak i konkurencji ze strony bardziej zaradnej hieny cętkowanej. Mangusty Znana opowieść angielskiego pisarza Rudyarda Kiplinga, autora Księgi dżungli, o mań guście Riki-tiki-tawi, która zabijała węże przyczyniła, się do powstania dwóch mylnych poglądów o mangustach: po pierwsze, ż polują one głównie na węże; po drugie, że s one odporne na działanie jadu węży. Ob poglądy są z gruntu nieprawdziwe. To prawda, że mangusta może zabić wąż i go zjeść, kiedy się nadarzy taka okazja, lec nie zdarza się to zbyt często. Jest ona jednak tylko nieco mniej wrażliwa na jego ja niż inne zwierzęta. Ukąszenie kobry zabiłby każdą mangustę. Polująca na węża mangusta w bardzo sprytny sposób zabezpiecza się przed groźnym ukąszeniem. Wielokrotnie prowokuj węża do ataku i odskakuje, a wąż uderzają przeciwnika za każdym razem wydziela trochę swojego jadu. W końcu wąż pozbywszy się większości jadu staje się wyczerpana i jest bezpiecznym celem ataku. Mangust skacze na niego i zabija ofiarę, przegryzają rdzeń kręgowy zaraz za głową węża. Wygląd Wszystkie mangusty pokrojem ciała są do siebie bardzo podobne, chociaż ich liczne gatunki różnią się dosyć znacznie wielkością. Długość ciała mangusty karłowatej od końca pyska do nasady ogona wynosi nie więcej niż 24 centymetry, a mangusta biało ogonowa jest od niej dwa razy większa. Ssaki te mają długi, smukły tułów, krótkie łapy i bardzo długi, często puszysty ogon. Jego długość mieści się w granicach od jednej drugiej do trzech czwartych łącznej długości głowy i tułowia. Głowa ma wydłużony, spiczasty pysk, a położone z jej obu stron małżowiny uszne są małe i zaokrąglone. Łapki są opatrzone czterema lub pięcioma palcami, na końcu których znajdują się długie i ostre pazury wykorzystywane do kopania w ziemi. Wszystkie gatunki mangust posiadają gruczoły odbytowe, które wydzielają specjalną substancję zapachową. Te małe drapieżniki mają dobry węch, słuch i dobrze widzą. Środowisko W granicach swego zasięgu mangusty występują we wszystkich rodzajach środowisk, jakie można sobie wyobrazić. Żyją zarówno na nizinach jak i w górach do wysokości 2000 metrów n.p.m. Napotkać je można na pustyniach i w wilgotnych lasach tropikalnych, na terenach otwartych i porośniętych gęstymi krzakami. Występują także we wszystkich typach sawanny - w miejscach bardzo suchych i wilgotnych, gęsto zadrzewionych i skalistych. Środowiskiem jednych gatunków jest bujna sawanna, a innych tereny nadmorskie i zurbanizowane, gdzie zakładają gniazda w rurach odpływowych i ogrodach. Kilka gatunków żyje na bagnach i nad brzegami rzek lub strumieni, a jeden gatunek - mangusta błotna -prowadzi ziemnowodny tryb życia, środowiskiem jej występowania są przede wszystkim okolice wód stojących. Zakłada ona gniazda w gęstej roślinności nadbrzeżnych trzcinowisk i wiele czasu spędza w wodzie na pływaniu i nurkowaniu, gdyż jest doskonałym pływakiem. Tryb życia mangust Większość gatunków mangust prowadzi naziemny tryb życia pomimo że wiele z nich potrafi bardzo zręcznie wspinać się na drzewa. Tylko dwa gatunki - afrykańska mangusta smukła i galidia kasztanowata - spędzają znaczną ilość czasu, chodząc po gałęziach drzew. Mangusty zakładają gniazda w rozmaitych miejscach. Wspomniana mangusta błotna buduje gniazdo w gąszczu roślin. Niektóre gatunki wykopują obszerne nory o wielu korytarzach, inne zajmują nory już wykopane przez gryzonie. Takie gniazda w norach są raczej stałym legowiskiem, jednak w przypadku gatunków koczowniczych mogą one służyć za schronienie tylko przez parę dni, dopóki zwierzęta nie przeniosą się w inne miejsce. Tymczasowe kryjówki i legowiska mangust mogą znajdować się w dziuplach, w kupach suchych gałęzi i korzeni, w rozpadlinach skalnych. w pustych w środku zwalonych pniach, starych termitierach, rurach odpływowych i we wszelkiego rodzaju innych miejscach zapewniających tym ssakom odpowiednią osłonę. Zwyczaje Wśród mangust są zarówno gatunki prowadzące nocny tryb życia, jak i gatunki aktywne przede wszystkim w ciągu dnia. W zasadzie gatunki, których przedstawiciele żyją samotnie, mają skłonność do aktywności nocnej, a gatunki stadne do aktywności dziennej. Jednakże niektórzy przedstawiciele pewnych gatunków aktywnych głównie w nocy, na przykład mangusta błotna i gatunki z rodzaju Bdeogale, chociaż są samotnikami, czasami żyją w parach lub w małych grupach rodzinnych, a mangusty pręgowane i smukłe są aktywne za dnia - w czasie wielkich upałów wychodzą one z ukrycia rano i wieczorem. Trzy gatunki mangust z Madagaskaru, wśród nich między innymi galidia kasztanowata, prowadzą dzienny tryb życia i są zazwyczaj samotnikami lub żyją w parach. Ściśli terytolialiści Tylko niektóre mangusty są ścisłymi terytorialistami, chociaż większość gatunków tych ssaków posiada swoje areały osobnicze. Ssaki te tolerują obecność innych zwierząt, nawet innych mangust, w granicach swych areałów. Powierzchnia areałów osobniczych jest zmienna i często zależy od dostępności pokarmu w danej okolicy. Granice są znakowane zapachowe za pomocą wydzieliny gruczołów analnych, która jest pozostawiana na wystających skałach lub pniach, a także kalem i moczem, które zwierzęta pozostawiają w zwyczajowych miejscach - latrynach. Gatunki mangust żyjących w stadach - mangusty karłowate, pręgowane, płowe i surykatki - mają wysoce zorganizowaną hierarchię osobników w grupie. Mangusta płowa i surykatka, które występują mniej więcej na tych samych obszarach w Afryce zachodniej i środkowej, zazwyczaj same wykopują sobie kompleksy nor albo wykorzystują gotowe wkopane przez inne mangusty lub gryzonie. Nierzadko też w takich podziemnych budowlach można natrafić na przeróżne zwierzęta żyjące obok siebie w zadziwiającej harmonii, chociaż czasami tnangustę może zaniepokoić spotkanie w takiej wspólnie zamieszkiwanej norze z osobnikiem innego gatunku. Mangusty karłowate Gatunki mangust żyjących w stadach - mangusty karłowate, pręgowane, płowe i surykatki - mają wysoce zorganizowaną hierarchię osobników w grupie. Mangusta płowa i surykatka, które występują mniej więcej na tych samych obszarach w Afryce zachodniej i środkowej, zazwyczaj same wykopują sobie kompleksy nor albo wykorzystują gotowe wkopane przez inne mangusty lub gryzonie. Nierzadko też w takich podziemnych budowlach można natrafić na przeróżne zwierzęta żyjące obok siebie w zadziwiającej harmonii, chociaż czasami mangustę może zaniepokoić spotkanie w takiej wspólnie zamieszkiwanej norze z osobnikiem innego gatunku nie zbliża się jakiś drapieżnik. Kiedy zauważy zbliżające się niebezpieczeństwo, wydaje glos ostrzegawczy i cala grupa ucieka do nory. Członkowie stada wzajemnie pielęgnują sobie sierść i bawią się, ganiając za sobą i siłując się. W porze największego gorąca często leżą blisko otworów nory i zażywają kąpieli słonecznej. Wielkość grup mangust jest różna - od kilku osobników do nawet ponad czterdziestu. Odżywianie się Wiele gatunków mangust to zwierzęta bardziej owadożerne niż mięsożerne, jednak prawie wszystkie gatunki żerując, są oportunistami. Na przykład w diecie surykatki owady stanowią blisko 80 procent. Pokarmem mangust są jednak także małe ssaki, gady i ich j aj a, płazy, ptaki i ich lęgi, o wady oraz pokarm roślinny taki jak owoce, liście, bulwy i korzonki traw. Preferują zdobycz świeżo upolowaną, chociaż czasami zadawalają się padliną. Mangusta błotna jest jednym z najbardziej wyspecjalizowanych pokarmowe gatunków mangust. Poluje ona na płyciznach potoków, gdzie kopiąc w mule pazurami albo przewracając kamienie na dnie, chwyta rozmaite skorupiaki i płazy. Poluje także na ryby i jest znana z tego, że rabuje gniazda krokodyli. Inny gatunek Herpestes urva żywi się głównie wodnymi skorupiakami. Polując na owady, mangusty posługują się węchem i grzebią łapkami w ściółce leśnej oraz przeszukują różne zakamarki pod skałami i wśród gałęzi, czyli te miejsca, gdzie najczęściej może przebywać ich zdobycz. Kopiąc w ziemi przednimi łapkami zakończonymi twardymi pazurami, natrafiają obok owadów na skorpiony, pająki a także inne bezkręgowce. Rozmnażanie się O zwyczajach rozrodczych gatunków aktywnych nocą i prowadzących samotniczy tryb życia niewiele wiadomo. Wydaje się, że u większości gatunków w jednym miocie rodzi się od dwóch do trzech młodych, które przychodzą na świat w miejscach osłoniętych, takich jak rozpadliny w skałach lub nory. Opieka rodzicielska i wychowanie potomstwa spoczywa na samicy. Pora okresu rozrodczego jest różna u różnych gatunków. Często zbiega się ona z okresami najbardziej intensywnych opadów deszczu, szczególnie u tych gatunków, które zamieszkują suche tereny. Młode rodzą się z zamkniętymi oczami i są okryte rzadkim włosem. Są całkowicie zależne od matki do ukończenia drugiego tygodnia życia, kiedy zaczynają widzieć. Zaczynają wychodzić z gniazda po miesiącu. Zwyczaje rozrodcze mangust żyjących w grupach są lepiej zbadane. U mangusty pręgowanej, na przykład, kilka samic z grupy rodzi mniej więcej o jednakowej porze i każda z nich zazwyczaj ma dwa lub trzy młode, chociaż czasem spotyka Obrona Głównym sposobem ochrony mangust jest ich maskująca sierść, której ubarwienie jest doskonale wkomponowane w otoczenie. W razie niebezpieczeństwa ratują się głównie ucieczką, chociaż czasem zachowują się śmiało i odważnie. Niektóre ich gatunki w stanie zagrożenia wyginają łukowato grzbiet, unoszą ogon i stroszą sierść, powiększając niby w ten sposób swoje rozmiary ciała -nawet do dwóch razy. W ten sposób mangusty wydają się być większe i groźniejsze dla napastnika. W sytuacji, gdy odetnie im się drogę ucieczki, bronią się zaciekle - fukają, szczekają i warczą oraz gryzą, jeśli napastnik zbytnio się przybliży oraz równocześnie emitują wydzieliny zapachowe z gruczołów analnych. Wiele gatunków mangust to zwierzęta hodowane także w ludzkich domach. Jednakże większość ich może roznosić wściekliznę, więc trzymanie ich w bliskim sąsiedztwie z ludźmi nie jest zalecane. Grupowe wychowanie Chociaż młode, gdy się rodzą są matę, bo ważą tylko około dwudziestu gramów, to jednak bardzo szybko rosną i się rozwijają. Kiedy są gotowe, aby przyjmować pokarm stały, członkowie grupy przynoszą im upolowaną zdobycz. W tym też okresie małe zaczynają im towarzyszyć w łowieckich wyprawach i uczą się tam samodzielnego zdobywania pokarmu. Mają wtedy ukończone cztery tygodnie życia. Mangusty płowe i surykatki prezentują typowe dla mangust zachowania rozrodcze i sposób opieki nad potomstwem. Samice surykatki mają tylko jeden miot w roku, w listopadzie lub w grudniu, podczas gdy samice mangusty płowej rodzą częściej. Grupy mangusty pręgowanej również corocznie wydają więcej miotów - notowano nawet do czterech. W każdym miocie rodzi się po dwa do sześciu młodych. Jest to ciekawe, gdyż pojedyncze samice z tych grup wcale nie rodziły aż cztery razy w ciągu roku. Matriarchat U innego stadnego gatunku, mangusty karłowatej zaobserwowano nieco inną strukturę socjalną grupy. W jej obrębie na najwyższym szczeblu hierarchii znajduje się jedna dominująca para rozrodcza. Faktycznym przywódcą grupy jest jednak samica z tej pary, a jej męskiemu partnerowi przypada druga pozycja w hierarchii stada. Ogólnie więc można stwierdzić, że para rozrodcza tłumi wszelką aktywność płciową samców i samic stojących niżej. Następstwem takiego zachowania jest wysoki poziom emigracji z grupy niżej stojących w hierarchii osobników, szczególnie samców, które przenoszą się do grup, w których są tylko jeden lub dwa stare samce. W ten sposób zwiększają swoją szansę na zdobycie wyższej pozycji i przystąpienie do rozrodu. Kiedy po kopulacji samica dominantka rodzi młode, wszystkie obowiązki związane z opieką nad nowymi członkami stada, to jest czyszczenie ich, ogrzewanie, przynoszenie pokarmu a nawet karmienie własnym mlekiem, przejmują dorosłe osobniki o niższej randze socjalnej. Kiedy samica dominantka umiera, grupa zazwyczaj rozpada się i formują się nowe stadka. Borsuki Mimo że eurazjatycki borsuk dzień spędza w podziemnych norach, z których wychodzi tylko w nocy, to jednak jego charakterystyczny wygląd sprawia, że jest on jednym z najbardziej znanych ssaków na świecie. Borsuk jest powszechnie znanym ssakiem, który zasiedla całą Europę i Azję. Tak jak wszystkie kopiące nory zwierzęta ma krótką, silną szyję, mocne kończyny i pazury, które są specjalnie przystosowane do kopania w ziemi. Borsuk ma charakterystycznie uformowane kończyny, gdyż jest zwierzęciem stopochodnym, to znaczy opiera ciało na całej stopie, a nie tylko na palcach. Palce teledu, gatunku borsuka z południowowschodniej Azji, są ze sobą połączone aż po pazury, dzięki czemu stopy stały się silniejsze. Borsuki eurazjatyckie żyją w podziemnych norach wykopywanych na zalesionych stokach pagórków, gdzie gleba jest sucha i niezbyt stwardniała. Pokarm i polowanie Chociaż borsuki są przedstawicielami rzędu ssaków drapieżnych, to jednak są wszystkożerne (ich pokarmem jest materia roślinna i zwierzęca). Dużą część ich diety stanowią nasiona, grzyby i korzonki. Jedzą ogromne ilości dżdżownic, owadów i ślimaków. W lecie i na wiosnę polują na gnieżdżące się na ziemi ptaki i ich lęgi, oraz na krety i gryzonie. Chwytają także żaby i ropuchy, którym przed zjedzeniem usuwają gruczoły jadowe. Borsuki właściwe (gatunki z grupy Melinae) mają silne szczęki, uzbrojone w mocne zęby. którymi kruszą kości i kawałkują mięso. Przedtrzonowe i trzonowce są szerokie, płaskie i wieloguzkowe, co ułatwia rozcieranie pokarmu. Borsuki mają wydłużone pyski i doskonały węch, którego używają do poszukiwania pokarmu. Borsuki eurazjatyckie, polując na młode króliki, bez trudności potrafią zlokalizować w podziemnych norach miejsce gniazda, po czym rozkopują ziemię i dostają się do zdobyczy. Niektóre borsuki potrafią nawet zabić zwiniętego w kłębek jeża. Rozmnażanie się Pora rozrodcza jest różna u różnych gatunków borsuków, jednak ich zachowania godowe są bardzo podobne. W czasie rui samiec ugania się za samicą w obrębie swego terytorium aż do czasu, kiedy ta mu ulegnie. Sama kopulacja może trwać nawet i godzinę i podczas niej samiec przytrzymuje samicę za kark, albo za uszy. Czasami samica wydaje głośny, przenikliwy pisk. Zapłodnione jajo nie zagnieżdża się w macicy natychmiast, lecz dopiero po pewnym czasie, toteż u borsuków ma miejsce ciąża przedłużona. Dzięki temu młode mogą być wychowywane w okresie, kiedy jest ciepło i jest dostatek pokarmu. Młode borsuków eurazjatyckich rodzą się w lutym i marcu. Mlekiem matki są karmione przez dwa i pół miesiąca. Otwierają oczy po czterech, pięciu tygodniach od momentu przyjścia na świat. Obserwując matkę, uczą się zdobywać samodzielnie pożywienie. Czasami jesienią opuszczają rodzinę, jednakże w większości przypadków zimę spędzają wraz z matką w jej norze. Cywety i żenety Nieco podobne do kotów cywety i żenety wykazują wiele cech, które są charakterystyczne dla lisów, mangust, a nawet niedźwiedzi. Chociaż łaskuny są często spotykanymi zwierzętami, to jednak inne gatunki są tak rzadkie, Że prawie nic o nich nie wiadomo. Do rodziny wiwerowatyeh (Viverridae), zwanych łaszowatymi, należy obok mangust 35 gatunków cywet i żeneta. Są to ssaki z rzędu drapieżnych i klasyfikuje sieje pomiędzy kotami a łasicowatymi. Cywety i żenety mają, tak jak łasicowate, wydłużony tułów i krótkie kończyny, prawie zawsze ich stopy są pięciopalczaste. Sierść jest o wiele mniej bujna niż u łasicowatych i zazwyczaj ma barwę brudno brązową, czasami w prążki lub plamki. Cyweta afrykańska jest największym zwierzęciem spośród cywet właściwych. Zamieszkuje ona zarówno lasy deszczowe jak i suchą sawannę. Porusza się w charakterystyczny falisty sposób, gdy poluje w nocy na ziemi na drobne gryzonie. Dodatkiem w jej diecie są gnieżdżące się na ziemi perliczki i frankoliny. Tak jak inne gatunki cywet, zjada też owady i gady oraz niemało owoców. Gatunki cywet Afrykańskie, malajskie i indyjskie gatunki cywet oznaczają granice swych terytoriów fekaliami, które są składane w specjalnych, stałych miejscach. Nie są to jednak latryny a punkty komunikacyjne, gdzie inne osobniki mogą rozpoznawać, czy dany obszar jest wolny, czy zajęty. Większość cywet i żenet pozostawia też substancje zapachowe na drzewach i krzewach. Te piżmowe wydzieliny są produktem gruczołów krokowych i są nazywane ogólnie cywetem lub olejkiem cywetowym. Linsangi są ssakami rzadkimi i tajemniczymi, toteż mało wiadomo o ich zwyczajach. Małe populacje linsangów pręgowanych i cętkowanych występują w lasach pomiędzy wschodnimi Himalajami, przez Birmę i Malezję po wyspy Indonezji. Zasiedlają ten sam rodzaj lasów deszczowych, co ich afrykański krewniak, którego można spotkać na obszarach położonych od Liberii i południowego Kamerunu po Afrykę równikową. Linsangi Podobne do kotów linsangi prowadzą nadrzewny tryb życia i mając ostre pazury, które mogą być chowane w całości, doskonale wspinają się. W przeciwieństwie do innych gatunków linsangi nie posiadają gruczołów cywetowych i z tego powodu wydaje się, że komunikacja węchowa ma dla nich mniejsze znaczenie. Cyweta kongijska, zwana też żenetą wodną, jest jeszcze bardziej słabo poznanym gatunkiem. Chociaż nie jest morfologicznie przystosowana do pływania, zasiedla ona obszary położone wzdłuż biegów rzek w Afryce środkowej. Uważa się, że żywi się ona rybami, które chwyta pod wodą. Zanurzając łapki w wodzie, zwierzę dotykiem wyczuwa obecność ryb, po czym szybko wysuwa pazury, którymi zahacza o ciało ofiary. W miocie jest zazwyczaj od jednego do czterech młodych, które są karmione mlekiem przez matkę przez pół roku. Młode przez rok przebywają w obrębie terytorium matki, chociaż dojrzałość płciową osiągają dopiero po ukończeniu drugiego roku życia. Żenety Żenety preferują tereny skaliste porośnięte gęstą roślinnością krzaczastą, gdzie mogą się schować i polować z zasadzki na małe gryzonie, takie jak myszy i norniki. Polując, zachowują się jak koty, skradają się ukradkiem, ale są szybkie. Żeneta zwyczajna, zwana też europejską, występuje na terenach Hiszpanii i pkl.-zach. Francji, gdzie w pewnych rejonach jest znana z tego, że namiętnie poluje na króliki. Żenety są przystosowane do życia na drzewach, jednak często polują na ziemi, gdzie chwytają ptaki, jaszczurki i owady. Żeneta zwyczajna w lecie zjada dużo małych ptaków; pokarmem żenety Johnstona są w dużym stopniu owady. Ważnym sktadnikiem diety wszystkich żenet są owoce. Poszukując ich, żenety nie boją się odwiedzać sadów i domów, na dachach których często można napotkać ich odchody. W zachodniej Afryce widywano żenety leśne, jak o świcie i zmierzchu napadały na kolonie nietoperzy. Łaskuny i kunołazy Kunołazy są najmniej poznaną grupą rodziny łaszowatych. Żyją wyłącznie na obszarze południowej Azji. Są wszystkożerne. Większość gatunków łaskunów występuje na obszarach wilgotnego klimatu Azji południowo-wschodniej, gdzie zasiedlają szerokie spektrum środowisk. Jeden gatunek żyje w Afryce. Chociaż żyją w środowiskach dzikich, łaskuny są często spotykane także w okolicach osiedli ludzkich, gdzie przebywają na plantacjach mango, ananasów i kawy. Od czasu do czasu porzucają swe leśne środowiska i osiedlają się w budynkach. Ponieważ są notorycznymi złodziejami bananów i są w nocy bardzo hałaśliwe, nic są lubiane przez ludzi. Chociaż łaskuny kontrolują liczebność gryzoni, miejscowa ludność uważa je za szkodniki, gdyż kradną jaja i zabijają drób. Łaskuny chińskie i łaskuny białowąse żerują na ziemi, gdzie zjadają leżące owoce i chwytają małe zwierzęta, inne gatunki łaskunów poszukują pokarmu na drzewach. Dzięki ostrym, zakrzywionym, chowanym pazurom zręcznie chodzą po gałęziach, w czym też pomagają im długie, umięśnione ogony. Ogon binturonga jest chwytny, dzięki czemu zwierzę może utrzymać się na drzewie, gdy przednie łapki są zajęte zrywaniem owoców. Binturong Podobny nieco do niedźwiadka binturong oprócz owadów zjada też ryby, poza tym gryzonie, żaby, kraby, jaszczurki, ptaki, ślimaki i skorpiony. Cywety wydrowe są nawet bardziej związane z wodą. Mają gęste futro i zastawki w nozdrzach, które umożliwiają im długie nurkowanie. Innym specjalistą jest cyweta Owstona, która prawdopodobnie żywi się głównie bezkręgowcami. Szczegóły biologii rozrodu większości gatunków cywet i żanet są dotychczas słabo poznane. Ustalono jednak, że samiec łaskuna afrykańskiego ma areał osobniczy o powierzchni ponad 100 hektarów, który obejmuje terytoria kilku samie i osobników młodocianych. Samiec-dominant przemieszcza się po swoim terytorium po drzewach i okrąża go mniej więcej co dziesięć dni. W czasie tych wędrówek znaczy wydzieliną zapachową granice posiadanego obszaru, aby odstraszyć innych samców i zapewnić sobie wyłączność do przebywających w tym rejonie samic. Podporządkowane mu samce żyjące w granicach jego terytorium trzymają się z dala od niego. Pomiędzy samcami od czasu do czasu dochodzi do walk o terytorium, których wynikiem są często poważne rany. Kuzyni z Madagaskaru Na Madagaskarze w izolacji powstały trzy gatunki - falanuk, fanaloka i fossa. Są tak różne od siebie, że klasyfikuje się je do osobnych podrodzin. Dosyć łatwo można pomylić nazwy tych ssaków, gdyż malgaskie słowa "fanaloka'" i "falanuk" brzmią podobnie, a w niektórych miejscach zwierzęta z tej grupy są określane jako "foss". Doprowadziło to do zamieszania i pomyłek, kiedy w 1864 roku te gatunki opisano w sposób naukowy. Fanalokę zaliczono do podrodziny Fossinae, a fossa otrzymała łacińską nazwę Cryptoprocta ferox. Fanaloka (Fossa fossa) zasiedla bagniste okolice północnej części Madagaskaru i żyje w lasach pandanowych i rafii. Wyglądem przypomina małego, cętkowanego lisa i stała się niezmiernie rzadkim zwierzęciem, gdyż malgascy wieśniacy chwytali ją dla mięsa. Ssak ten ma duże pazury na przednich łapach, których używa do wygrzebywania robaków i stawonogów. Pazury nie są chowane, tak więc aby się nadmiernie nie ścierały, fanaloka chodzi raczej niezdarnie, trzymając pazury z dala od ziemi. Ssak ten nie wspina się dobrze po drzewach i w czasie żerowania polega głównie na swym słuchu i wzroku. Fanaluk Falanuk (Eupleres goudotii) zasiedla okolice strumieni i rzek w lasach wschodniej części Madagaskaru. Chociaż fanaloka i falanuk nie hibernują, to jednak odkładają w ciele u nasady ogona zapasy tłuszczu, aby przeżyć okresy od czerwca do sierpnia, gdyż wtedy jest w środowisku mało pokarmu. Trudno jest spotkać falanuka i może być on rzadkim gatunkiem. Żywi się żabami, rybami, gryzoniami, dżdżownicami, owadami, skorupiakami i czasami ptakami. W miocie rodzi się tylko jedno młode, ma ono otwarte oczy i pozostaje z matką przez rok. Najcięższym spośród wszystkich gatunków z rodziny łaszowatych jest fossa, która poluje wśród koron drzew na lemury, gryzonie i ptaki. Jest nadzwyczaj silnie umięśniona, ma krótkie nogi i chowane pazury, które umożliwiają jej zręczne poruszanie się po gałęziach. Potrafi też schodzić po pniu głową w dół. Niezmiernie zwinna i zręczna może wykonywać karkołomne skoki z drzewa na drzewo, w czasie których potrafi zmienić kierunek tak jak potrafią to czynić jej główne ofiary, czyli lemury. Fossa występuje nielicznie na obszarze całego Madagaskaru, częściej spotykana jest na małym obszarze suchych lasów w południowo-zachodniej części wyspy, gdzie poluje głównie na gryzonie. Ochrona Chociaż wiele gatunków łaskunów należy do zwierząt pospolitych, to łaskun wielki, czyli łaskun z Celebes nie był widziany od 30 lat. Wszyscy mają nadzieję, że ten gatunek nie wyginął; ostatnio znalezione odchody tego zwierzęcia wskazują, że jeszcze gdzieś na Celebes żyją nieliczne osobniki. Bardzo mało wiemy o rzadszych gatunkach cywet, gdyż ssaki te do swej egzystencji wymagają środowisk leśnych nie zmienionych przez człowieka, a takich miejsc na świecie jest już niewiele. Fossa, falanuk i fanaloka z Madagaskaru są gatunkami zagrożonymi wyginięciem, ponieważ zanikają środowiska naturalne, w których one muszą bytować. Przyczyną jest wyrąb i wypalanie lasów, rozwój rolnictwa i szybko wzrastająca liczebność ludzi na Madagaskarze. Wylesienia na stromych zboczach prowadzą do erozji i zaniku żyzności gleb, co oznacza, że wieśniacy stale potrzebują wyrąbywać nowe powierzchnie leśne, aby zaspokoić własne potrzeby i móc uprawiać ryż. Na suchszych obszarach wypalanie pastwisk często doprowadza do wybuchu niekontrolowanych pożarów. Podejrzewa się, że lasy są często wycinane do gołej ziemi specjalnie po to. aby ośmieszyć prawo chroniące rezerwaty przyrody. Łosoś atlantycki Łosoś atlantycki przebywa przez większą część swego dorosłego życia w wodach północnego Atlantyku. Wraz z nadejściem pory rozrodu rozpoczyna zadziwiającą wędrówkę w kierunku ujść rzek. Płynąc pod prąd i skacząc często wysoko, by pokonać duże wodospady, zmierza do strumienia, w którym sam wcześniej przyszedł na świat, aby przystąpić do tarła. Łosoś atlantycki jest ceniony wyżej niż inne gatunki ryb ze względu na smak jego mięsa. Ryba ta słynie także z niezwykłej siły, którą okazuje, kiedy skacze w górę pokonując wodospady i płynie w górę strumieni w czasie wędrówki na tarto. Najbardziej zadziwiającą cechą łososia jest zdolność odnalezienia właściwej drogi do strumienia, w którym sam przyszedł na świat. Aby do niego dotrzeć, musi wytrzymać zmianę warunków środowiskowych w czasie przejścia z wód słonych do słodkich. Dla wielu innych gatunków ryb jest to bariera nie do pokonania. Pokarm i żerowanie W tym stadium ryba ma zaledwie 5-6 mm długości i żywi się głównie drobnymi skorupiakami, gdy dorasta, stopniowo zaczyna polować na większe ofiary, takie jak owady, ich larwy oraz duże skorupiaki. Małe łososie, palczaki, są charakterystycznie ubarwione - na oliwkowozielonym tle mają rozmieszczone wzdłuż linii bocznej ciemne plamki. W bogatych w pokarm wodach narybek rośnie szybko i w ciągu roku może urosnąć do 12 cm; w wodach uboższych, aby osiągnąć tę wielkość, młode rybki muszą przebywać od trzech do ośmiu lat. Po osiągnięciu odpowiednich rozmiarów ciała małe łososie są gotowe do rozpoczęcia wędrówki w kierunku morza. Płyną ławicą w dół strumieni pokonując, wzburzone wody wodospadów i docierają do rzek, a później do morza. W miarę zbliżania się do celu nabierają one srebrzystego połysku, co jest wynikiem zachodzących w organizmie gwałtownych zmian fizjologicznych. Wędrówka Gdyby ryby słodkowodne znalazły się w wodzie morskiej, większość z nich zginęłaby wskutek odwodnienia w wyniku osmozy. Łososie, zbliżając się do morza, przystosowują się do życia w słonej wodzie i stopniowo nabywają one zdolności regulacji gospodarki wodno-mineralnej organizmu, jak ryby morskie. Opuszczając wody rzek i strumieni oraz kierując się w stronę oceanu, łososie zmieniają także swoją dietę. Zaczynają odżywiać się krewetkami, głowonogami i małymi rybkami, takimi jak młode śledzie, gromadniki oraz tobiasze. Kierują się na północ i płyną w stronę Morza Norweskiego oraz Cieśniny Davisa pomiędzy Grenlandią a Kanadą. Wody arktyczne obfitują w pokarm, którym żywią się łososie. Zanim instynkt rozrodczy nakaże im płynąć z powrotem na tarliska w kierunku rzek Europy i Ameryki Północnej, łososie mogą żerować w lodowatych wodach ponad cztery lata i spędzać zimę pływając pod lodem. Instynkt powrotu Dorosłe łososie prawie zawsze powracają na tarło do rzeki, w której same przyszły na świat. Nie wiadomo dokładnie, w jaki sposób odnajdują drogę. Prawdopodobnie wyczuwają zmiany natężenia pola magnetycznego Ziemi, co umożliwia im obieranie prawidłowego kierunku w czasie wędrówki przez ocean. Im bliżej wybrzeża, tym większą rolę zaczyna odgrywać pamięć chemiczna. Dzięki zmysłom węchu i smaku łososie potrafią rozróżnić charakterystyczne składniki rodzimej wody. Czekając na przypływ, łososie mogą gromadzić się w rejonach przyujściowych w stada liczące setki osobników i dopiero wtedy wpływają do rzeki. W tym okresie przyzwyczajają się do wody słodkiej. Po dotarciu do rzeki stado szybko płynie w górę i może pokonywać dziennie do 40 kilometrów. Szybki nurt i wodospady oraz różne progi wodne spowalniają wędrówkę stada. Skoki Duży, dorosły łosoś potrafi wyskakiwać z głębokiej wody w powietrze na wysokość 3 metrów. Jest to bardzo widowiskowe. Skacząc wysoko może pokonywać małe wodospady i różnorodne przeszkody. Skoki wyczerpują zwierzę i ma to często dramatyczne konsekwencje. Niektóre ryby nigdy nie docierają do celu, a wiele osobników traci w czasie wędrówki ponad połowę swej masy ciała. Dorosłe łososie nie żerują, płynąc w górę rzeki - być może dlatego, aby nie zjadać spływającego do morza narybku - i po dotarciu na tarliska są niemal zupełnie wycieńczone. Na początku wędrówki na tarliska samice i samce łososi wyglądają podobnie, jednak w miarę upływu czasu grube, srebrzyste samce chudną, ich łuska nabiera brązowego odcienia, a na końcu żuchwy wykształca się duży, wygięty ku górze haczyk. Samice także smukleją, a ich łuski ciemnieją. Przyczynami tych zmian są zmęczenie wędrówką i rozbudowa organów rozrodczych, która dokonuje się kosztem substancji pokarmowych zgromadzonych w mięśniach. W tym okresie swego życia ryby są gotowe poświęcić całą swoją energię na rozmnażanie się. W rezultacie po tarle wiele z nich ginie i stosunkowo mało osobników powraca do morza. Ciekawostki o łososiach W wielu rzekach łososie już nie występują z powodu zanieczyszczenia wody, kłusownictwa i nierozsądnego wędkarstwa. Zanieczyszczenia wpływające do rzeki Mersey w Anglii spowodowały śmierć wielu ryb rzecznych. Sztuczne bariery, takie jak zapory na rzekach, to też problem. Często przy zaporach buduje się specjalne przepławki umożliwiające łososiom kontynuowanie wędrówki na tarliska. Świeżo wykluty narybek łososia przez pierwsze sześć tygodni życia przebywa ukryty w żwirze dna rzeki i żywi się pokarmem odłożonym w woreczku żółtkowym. Po tym okresie zaczyna zjadać drobne bezkręgowce. Łososie przed pierwszą wędrówką na tarliska przebywają w morzu do czterech lat. Pokonując dziennie do 40 km posługują się węchem i smakiem, aby trafić do właściwej rzeki. Dzikie psy Ewolucja dzikich gatunków psów rozpoczęta się 40-50 min lat temu na terenach współczesnej Ameryki Północnej. Ssaki te można spotkać prawie na całym świecie, a ich niektóre cechy możemy zaobserwować u naszych domowych pupili. Na świecie żyje wiele gatunków ssaków z rodziny psowatych. Wśród nich są między innymi kojoty (zwane też wilkami preriowy-mi) z Ameryki Północnej, szakale z Afryki, Indii i Półwyspu Arabskiego, afrykańskie likaony, azjatyckie cyjany, australijskie dingo, eurazjatyckie jenoty i południowoamerykańskie psy leśne. Plamisty rysunek sierści likaona jest niepowtarzalny. Każdy osobnik wygląda inaczej i dzięki temu w stadzie zwierzęta mogą się z łatwością rozpoznawać. Kojoty z łatwością przystosowują się do zmian w środowisku, co pozwala im egzystować obok ludzi. W niektórych miastach w USA czasami widuje się kojoty na ulicach. Wygląd Wszystkie wspomniane gatunki, z wyjątkiem jenota i psa leśnego, mają typową "psią'" sylwetkę. Masywnie zbudowane, robiące wrażenie zawsze czujnych, mają dość długie, muskularne korpusy, wąskie, smukłe kończyny i długie, zazwyczaj puszyste, ogony. Całe ciało, łącznie z pyskiem, jest okryte sierścią, której barwa jest różna u różnych gatunków. Czteropalczaste nogi (większość gatunków ma na przednich kończynach pozostałości po piątym palcu) są opatrzone pazurami, które nie są wciągane. Pysk jest długi i zwężający się, a małżowiny uszne dość duże i stojące. Likaon ma uszy zaokrąglone, których powierzchnia jest stosunkowo duża w porównaniu z wielkością głowy. Jenot wyglądem przypomina nieco szopa, głównie z tego powodu, że występują u niego ciemne plamy na pysku. Ma stosunkowo małe uszy i krótkie nogi oraz dosyć krępą sylwetkę. Cały tułów jenota jest okryty bardzo gęstym, długim futrem, sierść na nogach jest gładka, krótka i czarna. Środowisko Dzikie psowate występują w rozmaitych środowiskach i nieliczne gatunki zasiedlają tylko jakiś jeden, szczególny typ środowiska. Ponieważ wiele gatunków w trakcie polowania posługuje się głównie zmysłem wzroku, psowate są najczęściej mieszkańcami terenów otwartych, gdzie z daleka mogą zauważać swoje ofiary. Kojot jest ssakiem głównie otwartych, pokrytych trawą prerii, jednak występuje także na terenach zakrzaczonych i w lasach. Cztery gatunki szakali zasiedlają wilgotną sawannę i tereny rzadkich lasów. Żyją też na terenach skalistych w górach na wysokości do 2700 metrów (szakal pręgowy), na suchych i otwartych przestrzeniach (szakal czaprakowy i szakal złocisty) i na obszarach położonych w górach na wysokości pomiędzy 3000 a 4000 metrów (szakal etiopski). Na obszarze zasięgu występowania afrykańskie? likaonów istnieją różnorodne środowiska - półpustynie i tereny górzyste, jednak gatunek ten preferuje tereny otwarte. Cyjony. w przeciwieństwie dc nich, są głównie zwierzętami leśnymi. W grani cach swego zasięgu występują w lasach górskich nizinnych i gęstych zaroślach dżunglowych Chociaż dingo najczęściej zasiedlają suche, pól pustynne rejony Australii, to jednak można je także spotkać w górach i okolicach zalesionych. Zwyczaje Zachowania różnych gatunków dzikich psowatych są często bardzo odmienne, ponadto różne populacje tego samego gatunku, żyjące na innych obszarach i w innych środowiskach, mogą wykazywać odmienne zwyczaje. Wszystkie psowate mają areały osobnicze, chociaż nie wszystkie bronią swych terytoriów. Wszystkie gatunki opisywanych psowatych są w mniejszym lub większym stopniu zwierzętami towarzyskimi, zazwyczaj przebywaj; w małych grupach, liczących po kilka osobników Niektóre watahy są grupami rodzinnymi, w których pojedyncze osobniki mogą polować indywidualnie, natomiast w innych watahach zwierząt; mogą tworzyć zgrane zespoły łowieckie. W większości grup występuje ścisła hierarchii osobników. Na przykład u szakali i kojotów, mających wysoce ukształtowaną strukturę socjalną osobniki podporządkowane są pomocnikami, opiekującymi się potomstwem osobników dominujących. Afrykańskie likaony, których watahy mogą liczyć nawet i 30 osobników, wykazują niezwykli stałość. Wszyscy członkowie stada śpią, odpoczywają, rozmnażają się i polują zawsze razem. Cyjany polują i żyją razem w grupach składających się ze spokrewnionych ze sobą osobników i są one jednym z tych gatunków dzikich psowatych, które przejawiają zachowania terytorialne. Ciekawostki o dzikich psach Szczątki szkieletu szakala czaprakowego, datowane na okres sprzed 1,7 miliona lat, są najstarszymi znanymi skamieniałościami żyjącego obecnie gatunku dzikiego psa. Kojoty biegają najszybciej spośród wszystkich dzikich gatunków psowatych. W biegu mogą osiągać prędkość 65 km/h i skakać na odległość czterech metrów. Nazwa "kojot" pochodzi z jeżyka Azteków - coyotl. Naukową nazwę łacińską Canis latrans można przetłumaczyć jako "szczekający pies". Cyjon może za jednym razem zjeść w ciągu godziny około 4 kg mięsa. Skóry jenotów są bardzo cenione. Używano ich do przyozdabiania wielu przedmiotów, na przykład bębnów, a obecnie szyje się z nich poszukiwane futra. Jenot jest jedynym przedstawicielem rodziny Canidae, który nie szczeka. Niektórzy naukowcy uważają, że dingo jest zdziczałym psem domowym; inni sądzą, że jest to osobny gatunek. Drapieżcy Prawdopodobnie najbardziej mięsożernym gatunkiem jest wśród opisywanych zwierząt afrykański likaon, który żywi się prawie wyłącznie mięsem. Likaony polują w grupach, często dwa razy w ciągu dnia, a ofiary lokalizują wzrokiem. Ich ulubioną zdobyczą są różne gatunki gazeli i antylop. Odizolowawszy pojedynczego osobnika od stada, wataha likaonów nieustannie ściga go, czasami nawet przez kilka kilometrów, biegnąc z prędkością dochodzącą do sześćdziesięciu kilometrów na godzinę. Wycieńczone biegiem zwierzę jest łapane i żywcem rozszarpywane. Cyjony są także w dużym stopniu mięsożerne. Często zjadają resztki ofiar będące pozostałością po uczcie wielkich kotów. Na zwierzęta większe od siebie polują zazwyczaj w grupie. Pogoń może odbywać się na dużym dystansie, a wyczerpane w końcu zwierzę zostaje otoczone przez cyjony i atakowane ze wszystkich stron. Szakale Szakale przez długi czas miały opinię padlinożerców, mimo to jednak potrafią one także polować oraz zjadają dużo pokarmu pochodzenia roślinnego. Gryzonie są najprawdopodobniej głównym składnikiem diety szakali etiopskich i szakali czaprakowych. Te ostatnie są znane z tego, że chowają pokarm na później. Mięso ssaków stanowi około 90% masy pokarmu kojotów. Kojoty polują w sposób typowy dla psowatych, gdyż podchodzą swoje ofiary, a następnie chwytają je zębami. Ponieważ dobrze pływają, mogą swe ofiary gonić w wodzie, obserwowano je też, jak polują na ryby. Dwa lub trzy osobniki mogą polować razem na większe zwierzęta i wydaje się, że te drapieżniki wytworzyły swoiste związki z borsukami: przemieszczają się wspólnie, a kojot węchem lokalizuje zajęte nory gryzoni, które następnie są rozkopywane przez wyposażone w długie i silne pazury borsuki. Rozmnażanie się Wszystkie opisywane gatunki dzikich psowatych wyprowadzają tylko jeden miot w roku. Ciąża trwa średnio dziewięć tygodni. Ssaki te mogą rozmnażać się o każdej porze roku, jednak u niektórych gatunków przyjście młodych na świat ma miejsce, kiedy w środowisku są najlepsze warunki do wychowania szczeniąt. Na przykład samice afrykańskich likaonów rodzą głównie podczas pory suchej, kiedy niska trawa na sawannie ułatwia zwierzętom tym polowanie. Wielkość miotu waha się w granicach od jednego do 19 szczeniąt, które rodzą się ślepe i niedołężne. U większości gatunków szczenięta otwierają oczy pomiędzy dziewiątym a 14 dniem życia, pokarm stały zaczynają pobierać, w zależności od gatunku, po ukończeniu 2-6 tygodni. Karmić je mogą rodzice lub pomocnicy, którzy opiekują się nimi przez mniej więcej dwa miesiące. Poród Dzikie psowate rodzą się zwykle w kryjówkach. Samica kojota albo samodzielnie wykopuje norę, albo powiększa nory lisie lub borsucze. Może także za miejsce porodu obrać wypróchniały pień drzewa, jaskinię lub skalną rozpadlinę. U kojotów ciąża trwa 63-65 dni, a w miocie może być 5-10 szczeniąt. Czasami w tej samej kryjówce swoje szczenięta rodzą dwie samice. Młode zaczynają jeść pokarm stały w wieku około 3 tygodni. Rodzic albo pomocnik, który jest dorosłym potomkiem rodziców z poprzedniego miotu, zwraca na ziemię treść żołądka, którą zjadają małe szczeniaki. W podobny sposób opiekują się swoim potomstwem szakale. Szczenięta także przychodzą na świat w kryjówkach, które są zazwyczaj opuszczonymi norami innych zwierząt. Pomocnikami są te młode z poprzednich miotów, które jeszcze nie opuściły rodziców. Szczenięta wychodzą z nory w wieku trzech tygodni, a rodzice i pomocnicy często przenoszą je do nowych kryjówek. Młode szakali nie jedzą pokarmu stałego, zanim nie ukończą ósmego tygodnia, a kryjówkę rodzinną opuszczają, mając trzy miesiące. Po ukończeniu pół roku zaczynają polować samodzielnie. Likaony Samice likaonów rodzą młode w opuszczonych norach innych ssaków. Szczenięta zaczynają wychodzić z kryjówki w trzecim tygodniu życia. Wszyscy członkowie grupy po powrocie do nory zwracają treść żołądka, która jest pokarmem szczeniąt. Szczenięta wędrują z watahą, gdy mają trzy miesiące, jednak jeszcze wtedy nie biorą udziału w polowaniach. W pełni sprawnymi łowcami stają się po ukończeniu pierwszego roku życia. Samice cyjonów przed porodem przygotowują kryjówkę, która może być ulokowana w zacisznym miejscu pomiędzy skałami albo w norze, często wykopanej w stromym brzegu strumienia lub rzeki. Członkowie watahy są bardzo zaangażowani w opiekę nad młodymi i przynoszą pokarm nawet matce, która w tym czasie pilnuje szczeniąt. Małe przebywają w kryjówce prawie przez trzy miesiące. W razie jakiegoś zagrożenia stare osobniki mogą je przenosić do nowych kryjówek. Młode zaczynają brać udział w polowaniach w wieku około siedmiu miesięcy. Dingo Małe dingo zazwyczaj rodzą się pod koniec zimy i na początku wiosny. Obydwoje rodzice opiekują się nimi, a jeżeli w pobliżu przebywa jakiś potomek z poprzednich miotów, to także i on może brać w tym udział. Samice jenotów rodzą młode od marca do maja, a ich szczenięta przestają ssać mleko po ukończeniu drugiego miesiąca. Obydwoje rodzice uczestniczą w opiece nad młodymi i zaczynają przynosić im stały pokarm pod koniec pierwszego miesiąca życia. O zwyczajach rozrodczych psów leśnych niewiele wiadomo poza tym, że ich mioty są nieliczne i samice rodzą młode w czasie pory deszczowej. Podstawą egzystencji większości watah dzikich psowatych są związki rodzinne pomiędzy członkami grupy: często potomstwo pary rozrodczej pozostaje z rodzicami do czasu, kiedy nie pojawią się nowe młode. Przedstawiciele większości gatunków osiągają dojrzałość płciową przed nadejściem kolejnego sezonu rozrodczego, jednak te osobniki, które pozostaną z rodzicami, zazwyczaj nie przystępują jeszcze wtedy do rozrodu. Dzikie psowate i ludzie Przedstawiciele wielu gatunków dzikich psowatych od dawna byli prześladowani i zabijani przez człowieka dla futra lub jako szkodniki. Na niektórych obszarach człowiek tak zmienił naturalne środowisko, że dzikie psowate nie były w stanie tam egzystować i wyginęły. Najbardziej zagrożonymi gatunkami są szakal etiopski i likaon. Populacja szakala etiopskiego zmniejszyła swą liczebność głównie w wyniku powiększania się powierzchni zagospodarowanej rolniczo, co nie tylko zmusiło przedstawicieli tego gatunku do opuszczenia swych naturalnych siedlisk, ale także wpłynęło na zmniejszenie liczebności gryzoni, które są podstawowym pokarmem szakali. Pod koniec lat siedemdziesiątych naszego stulecia szacowano, że na wolności przebywa zaledwie 500 sztuk szakali etiopskich. Afrykańskie likaony są wymieniane jako jeden z wielu gatunków zagrożonych wyginięciem i prawie na pewno są najrzadszymi przedstawicielami dużych mięsożerców w swoim regionie. Węgorze elektryczne Węgorze elektryczne należą do najniebezpieczniejszych ryb na świecie. Chociaż mają dosyć łagodny wygląd, mogą wytworzyć tak silne pole elektryczne, że są w stanie zabić nawet człowieka. Węgorz elektryczny nie posiadający, tak jak inne niebezpieczne ryby, ostrych zębów lub trujących kolców, ma dosyć łagodny wygląd. Jednak jego sposób uśmiercania ofiar jest równie skuteczny. Ryba ta, chociaż jest nazywana węgorzem, nie jest wcale spokrewniona z węgorzami właściwymi. Należy ona do podrzędu strętw w rzędzie karpiokształtnych. Zwierzęta potrzebują prądu elektrycznego do życia. Bodźce elektryczne rozchodzą się wzdłuż komórek nerwowych i docierają do mięśni powodując ich kurczenie się. Niektóre ryby mogą wytwarzać elektryczność, aby chwytać pokarm, odstraszać wrogów lub sprawnie orientować się w otoczeniu. W Afryce na obszarach od Nilu do rzek Niger i Zambezi występuje sum elektryczny. Może on wytwarzać napięcie elektryczne osiągające 350 V, którym ogłusza ofiary. Nie jest on spokrewniony z węgorzem elektrycznym - oba gatunki żyją w całkowitej izolacji. Jest to przykład tak zwanej ewolucji zbieżnej. Odwrotnie niż u węgorza elektrycznego, u suma biegun dodatni znajduje się na ogonie, a ujemny - na głowie. Cechy fizyczne Węgorz elektryczny może mieć długość prawie 3 metrów i masę ponad 40 kilogramów. Większą część jego ciała stanowi gruby, umięśniony ogon. Głowa i tułów stanowią zaledwie jedną ósmą całkowitej długości zwierzęcia, toteż węgorz elektryczny wyglądem przypomina gigantyczną kijankę. Na spodzie ciała od tułowia po sam koniec ogona ciągnie się długa, falująca płetwa, która pozwala mu pływać do przodu i do tyłu. Tuż za otworami skrzelowymi jest usytuowana para małych płetw piersiowych, za pomocą których węgorz delikatnie modyfikuje kierunek poruszania się. Powierzchnia ciała ryby jest zwykle ciemnobrązowa, brzuch jest jaśniejszy. Oczy węgorza są małe i skierowane do góry, a otwór gębowy jest dosyć duży. Węgorz elektryczny występuje w Ameryce Południowej i zamieszkuje wody stosunkowo ubogie w tlen. Z tego względu często wypływa na powierzchnię i połyka powietrze. Nie posiada płuc, jednak w nabłonku jamy gębowej znajdują się liczne naczynia krwionośne, które pochłaniają tlen z powietrza w bardzo podobny sposób, jak skrze-la pochłaniają tlen z wody. Taktyka wstrząsowa Węgorz za pomocą impulsów elektrycznych zabija lub ogłusza ofiary, którymi mogą być znajdujące się w pobliżu małe rybki lub płazy. Gdy duże zwierzę znajdzie się w pobliżu węgorza elektrycznego, ulega ono tak silnemu wstrząsowi elektrycznemu, że ginie zwykle na atak serca lub tonie wskutek utraty przytomności. Do porażenia człowieka dochodzi najczęściej w czasie łowienia ryb lub podczas wyciągania łodzi z wody. Węgorz elektryczny o przeciętnej wielkości może wytwarzać napięcie około 400 V i natężeniu jednego ampera. Zanotowano, że 41-kilogramowy okaz hodowany w nowojorskim akwarium wytworzył napięcie 650 V. Takie napięcie jest wystarczająco silne, aby zabić oddalonego o sześć metrów konia. Dla człowieka na pewno byłoby ono śmiertelne. Węgorze elektryczne nie mają wielu wrogów naturalnych.